`Ik ben een schande voor de gemeenschap'

Abou Aymen gelooft niet meer in Allah. En zijn moeder durft dat niet aan anderen te vertellen. Hijzelf praat er ook met weinig mensen over. `Ik acht het niet onmogelijk op straat door een stel fanatici te worden aangevallen.'

Eens een moslim, altijd een moslim. Van de Turkse jongeren in Nederland beschouwt 99 procent zichzelf als gelovig moslim, zo bleek vorig jaar uit het onderzoek Islam in de multiculturele samenleving van de Utrechtse socioloog Han Entzinger. Marokkaanse jongeren zijn zelfs zonder uitzondering islamitische gelovigen. Voor het onderzoek hadden Entzinger en zijn medewerkers 900 Rotterdamse jongeren van Turkse en Marokkaanse afkomst naar de betekenis van hun geloof gevraagd. Vooral jongeren van Marokkaanse herkomst voelen zich in veel sterkere mate moslim dan Marokkaan. Deze uitkomsten bevestigen het beeld dat de islamitische wereld nauwelijks ruimte biedt om niet-moslim te zijn: wie om de een of andere reden van het moslimgeloof af wil, kan geen kant op, behalve die van het goddeloze westen, zoals Beatrijs Ritsema onlangs in deze krant schreef.

Toch bestaan er wel ex-moslims. Moeilijkheid is alleen dat geen afvallige met zijn naam in de krant wil. Het ligt, vertellen ze een voor een, té gevoelig. Pas toen één van de benaderde ex-moslims werd voorgesteld hem onder een gefingeerde naam te interviewen, stemde hij toe. Dat wil zeggen: als ook zijn beroep niet ter sprake zou komen, anders zou hij alsnog te traceren zijn. Abou Aymen (niet zijn echte naam) kon, als overtuigd atheïst, niet voorzichtig genoeg zijn.

Geboren in het westen van Marokko, in een grote stad, groeide Aymen (39) op in het Rifgebergte. Zijn ouders waren van eenvoudige komaf, zelf studeerde hij er letterkunde. Midden jaren tachtig kwam Aymen naar Nederland. Aanleiding was het politiek-repressieve klimaat in Marokko. Daarna volgde hij in Nederland een aantal studies, waaronder een universitaire die hij inmiddels heeft afgerond.

De vraag is of hij niet ook een beetje van de regen in de drup belandt, omdat hij binnen de Marokkaanse gemeenschap nauwelijks over zijn atheïstische opvattingen kan spreken. Atheïsme is voor Marokkanen een zéér gevoelig onderwerp, vertelt Aymen. ,,Als je openlijk laat merken atheïst te zijn, maak je jezelf tot risee van de gemeenschap. Ik acht het zelfs niet onmogelijk op straat door een stel fanatici te worden aangevallen. Want er zijn er die een atheïst als ik best wel eens even een lesje willen leren. Maar het is niet zo dat ik totaal geïsoleerd ben. Ik heb in de loop der tijd een aantal geestverwanten leren kennen. We treffen elkaar op bepaalde plaatsen, en daar kunnen we dan ongehinderd met elkaar discussiëren over de dingen die we belangrijk vinden. Het is meer dat je voorzichtig moet zijn, je moet er, zoals ik al zei, niet overal en altijd mee te koop lopen.''

Waarom heeft de Marokkaanse gemeenschap zo'n moeite met afwijkende opvattingen over het geloof?

,,Een afvallige wordt als een schande voor de gemeenschap beschouwd. Het adagium is: eens een moslim, altijd een moslim. Er is domweg geen ruimte voor afwijkende meningen. Heb je die wel en je geeft daar lucht aan, dan hoor je er niet meer bij. Het is de groep die telt, niet het individu.

,,De hier wonende Marokkanen zijn nog conservatiever en traditioneler ingesteld dan die in Marokko. Vooral in de grotere Marokkaanse steden leven veel mensen heel modern: er wordt samengewoond, wat volgens de islamitische wet eigenlijk niet mag, er zijn vrouwen die al voor het huwelijk ontmaagd zijn, kortom, tal van in Marokko levende Marokkanen gaan gewoon met hun tijd mee. Ook zijn er progressieve bewegingen die voor de scheiding van kerk en staat pleiten. Veel hier wonende Marokkanen moeten daar niets van hebben: zij leven in een voor hen vreemde en vaak ook als vijandig beleefde omgeving. Dit geldt met name voor de eerste generatie. Toen de gezinsherenigingen plaatsvonden, werd er alles aan gedaan de kinderen binnenboord te houden.''

Is de islam intoleranter dan andere godsdiensten?

,,De islam heeft op dit moment de schijn tegen. Maar daar zijn natuurlijk wel oorzaken voor te bedenken. Amerika heeft in het Midden-Oosten tal van abjecte regimes gesteund, zoals dat van Saoedi-Arabië, die het fundamentalisme steunden. Op die manier wilden de Amerikanen een dam opwerpen tegen links. Nu links vrijwel is verdwenen, keren diezelfde regimes zich tégen de fundamentalisten, wederom met steun van Amerika. Amerika moet wel beseffen dat ze door hun angst voor alles wat links is, het monster zélf hebben helpen baren.''

Moet u na 11 september nog voorzichtiger zijn?

,,De gebeurtenissen op 11 september en ook de tweede Palestijnse intifada hebben een groep jongere moslims geradicaliseerd. En dat komt onder meer doordat deze jongere moslims het gevoel hebben in de verdediging te zijn gedrongen en te worden gemarginaliseerd. Daarom beklemtonen ze het geloof nu extra. Het gaat in hun ogen om de verdediging van de islam.''

Vandaar dat velen nu zeggen eerst moslim te zijn en pas daarna Marokkaan of Turk?

,,Jezelf gelovig noemen is iets anders dan het geloof praktiseren. Er lopen namelijk redelijk wat niet praktiserende moslims rond. Die eten ook gewoon tijdens de ramadan. Die zijn vaak ook wat toleranter, wat rekkelijker. Dan is er de groep die zich alleen aan de ramadan houdt, maar de rest van het jaar nauwelijks iets aan godsdienst doet. En je hebt de groep die het hele jaar door vijf keer per dag bidt. Mij zegt het dus niet zóveel als van de Marokkanen honderd procent zegt gelovig te zijn. Het is het soort hypocrisie dat je in alle godsdiensten aantreft: de religie wordt vaak alleen met de mond beleden.''

Wanneer bent u gaan twijfelen aan het bestaan van God?

,,Dat was in Marokko toen ik met het werk van Marx in contact kwam. Dus toen ik politiek bewust werd. En het marxisme heeft een duidelijk standpunt over religie: het is opium voor het volk. Dat sprak me toen bijzonder aan. Het was een echte eye-opener. Wat later heb ik me niettemin nog in verschillende religies verdiept: ik las de koran, de bijbel, de talmoed, maar telkens kwam ik weer tot de conclusie dat die religies mij niets te zeggen hebben.''

,,Nadat ik de islam zo ongeveer met de borstvoeding had meegekregen, ontstond bij mij op de een of andere manier de behoefte te rationaliseren wat je emotioneel hebt meegekregen. En toen merkte ik al gauw dat veel geloofskwesties niet wáren te rationaliseren. Het geloof vraagt je de dingen domweg aan te nemen en er vooral geen vraagtekens bij te plaatsen. Enfin, op een gegeven moment kwam het erop neer dat ik er steeds meer van overtuigd raakte dat God helemaal niet kòn bestaan. En als je op dit moment naar de ontwikkelingen binnen de islam kijkt, dan krijgt Marx met terugwerkende kracht gelijk: geloof ìs opium voor het volk.''

Heeft u het nooit als spijtig of verdrietig ervaren dat God niet bleek te bestaan?

,,Nóóit, geen moment. Integendeel. Ik ben juist blij dat ik nuchter en zonder allerlei religieuze vooroordelen naar de dingen en de ontwikkelingen in de wereld kan kijken. Voor mij is atheïsme vrijheid van denken, kwesties met een open, onbevooroordeelde geest tegemoet treden.

,,Neem het Israëlisch-Palestijnse conflict: dat is in mijn ogen een politíek conflict, maar veel moslims en Israëliërs maken er een religieus conflict van, door het voortdurend over al die heilige plaatsen te hebben, die in naam van God of Allah hetzij moeten worden verdedigd hetzij veroverd. Dat verhindert een rationele oplossing van het probleem.''

Hoe hebben uw ouders op uw afvalligheid gereageerd?

,,Toen mijn moeder er achterkwam dat ik atheïst was geworden – mijn vader was toen al overleden – heeft ze natuurlijk gezegd dat ik naar de hel zou gaan. Het was vreselijk voor haar. Na de vele discussies die ik er met haar over heb gehad, heeft ze het uiteindelijk opgegeven. Maar ze zal nog steeds niet tegen anderen zeggen dat haar zoon atheïst is. Want dat roept de gebruikelijke gevoelens van schande op.

,,Vergeet niet: atheïsme is voor moslims het ergste van het ergste. In de koran wordt ook onderscheid gemaakt tussen een ongelovige en een atheïst. Een ongelovige denkt misschien wel dat god bestaat, maar is hem niet dankbaar genoeg. Terwijl een atheïst helemáál van god los is, dat is de absolute heiden.

Als je uit een islamitisch land komt, dan heet je moslim te zijn. Als met name westerlingen u op die manier aanspreken, corrigeert u dat dan meteen?

,,Ik kom nu eenmaal uit een islamitisch land en hoe je het ook wendt of keert, bepaalt dit een deel van mijn identiteit. In die zin noem ik mezelf een cultureel moslim. Als ik mensen uit mijn gemeenschap ontmoet, dan groet ik ze op islamitische wijze: `Vrede zegent u.'

Bestaat bij u en uw geestverwanten het gevoel een soort voorhoede te zijn op de weg naar secularisatie?

,,Secularisatie is in ieder geval een ontwikkeling die móet plaatsvinden, zodat een moslim zélf kan bepalen met wie hij wil trouwen, en dat een moslimvrouw zélf kan bepalen of ze nu wel of niet een hoofddoek wil dragen. En natuurlijk dat er open discussies over politiek kunnen plaatsvinden, zonder dat die helemaal worden beheerst door wat de koran voorschrijft wat je ergens van moet vinden. Anders zie ik de toekomst van de islamitische landen, maar ook die van veel moslimmigranten somber in. Maar of ik en mijn geestverwanten daar nu een belangrijke rol in spelen? Zover zou ik niet willen gaan. Alleen al het feit dat ik mijn atheïstische opvattingen niet kenbaar kan maken, zonder het risico te lopen een outcast te worden, stemt niet erg optimistisch.''