He-man, de bionische supermuis met een staartje

Waar houdt biologische heldendom op en waar begint biologisch bedrog? Genetische manipulatie bij sporters is binnen een paar jaar een feit, conludeerden wetenschappers, ethici en sportleiders tijdens een congres in New York. Johan Olav Koss: ,,Er heerst een sfeer in de sportwereld waarin het niets uitmaakt dat je bedriegt. Als je maar wint.''

Kort na de Olympische Spelen van 1988 verscheen in The Times een essay van de Engelse priester Michael Sharkey, functionaris van de congregatie voor katholieke opvoeding in het Vaticaan. In een reactie op het dopingschandaal van Ben Johnson, de winnaar van de 100 meter sprint in Seoul die was betrapt op het gebruik van het toen nog niet bekende spierversterkende middel stanozolol, herinnerde Sharkey aan het opgepompte lijf van de Canadese sprinter en wees hij op de onthutsende mogelijkheid dat atleten genetisch ontworpen konden worden, en op de dreiging van Bionische Spelen.

`Onze maatschappij', schreef Sharkey, `lijkt zich te vinden in de fatalistische gedachte dat alles wat op wetenschappelijk gebied maar mogelijk is, op een dag ook gerealiseerd kan worden.' Dat alles wat de wetenschap kan bedenken, onvermijdelijk een voorspelling voor de toekomst inhoudt. Als illustratie bij het essay een afbeelding van een sprinter die voortploetert. Met mechanische ingewanden. Achter hem aan slepen afgesneden draden. Het is een uiteenvallende robotachtige kunstmens die zijn vreselijke geheimen aan de wereld toont een monster.

Deze week werd in Cold Spring Harbor, New York, deze passage uit het boek Doping, de atleet als machine uit 1992 van John M. Hoberman weer eens aangehaald tijdens een congres in New York over gebruik en misbruik van gentechnieken in de sport. Het wereld anti-doping agentschap WADA (gelieerd aan het Internationaal Olympisch Comité) had wetenschappers, juristen, ethici en sportleiders bijeengeroepen te discussiëren over deze (mogelijk) nieuwe vorm van doping. Want dat reeds bestaande gentechnieken binnen een paar jaar de sportwereld zullen veroveren naast of in de plaats van heersende dopingvormen, staat voor de organisatoren vast.

WADA-voorzitter Dick Pound verwees deze week naar de naar schatting vijfhonderd onderzoeken naar gentechnieken die overal in de wereld gedaan worden. Zoals in Pennsylvania, waarover Sports Illustrated in september berichtte. He-man, hebben ze hem genoemd. Hij leeft in een kooitje ergens in de catacomben van het fysiologische instituut van de universiteit van Pennsylvania. He-man is een muis. Onderzoekers hebben kort na zijn geboorte een synthetisch gen in zijn spieren gespoten, waardoor de spiercellen meer IGF-1 (insuline growth factor-1) produceren. IGF-1 is een proteïne dat spieren doet groeien en herstellen bij beschadiging. Het lichaam produceert zelf IGF-1, maar de productie neemt af na ongeveer het dertigste jaar. De mens wordt langzamer en zwakker, hoe vaak en lang hij ook blijft trainen. He-man, daarentegen, wordt niet langzamer en zwakker. Omdat de muis een synthetisch gen met IGF-1 kreeg ingespoten, blijven zijn spieren groeien. Twee jaar na de injectie heeft de muis zestig procent meer spiermassa dan een gewone muis en blijft die houden tot zijn dood. Als dit bij dieren kan, kan dit ook bij mensen, beseften de aanwezigen op de conferentie in New York.

Theodore Friedman, hoogleraar kindergeneeskunde, directeur van het gentherapie onderzoeksteam in San Diego en commissielid van het WADA, zei in New York dat binnen één, drie of vijf jaar stiekum de eerste genetisch gemanipuleerde atleet aan wedstrijden meedoet. ,,Als je een moleculair bioloog, of zelfs studenten, vraagt hoe hij een gen moet inplanteren om de spierfunctie te beïnvloeden, zal hij zo drie of vier methoden noemen. Ook wanneer hem wordt gevraagd naar zuurstoftransport, en wanneer hem wordt gevraagd hoe hij sportmensen harder kan laten lopen, hoger kan laten springen, hoe hij ze groter, langer en sterker kan maken.''

Het aanwenden van gentechnieken is volgens de aanwezigen in New York niet per definitie ontoelaatbaar. Angela Schneider, oud-roeister en als ethica verbonden aan het WADA, zei: ,,Als er nieuwe middelen en methoden zijn om spierblessures sneller te laten genezen, waarom zou een sporter daar niet gebruik van kunnen maken? Je kunt je alleen afvragen of het nog eerlijk is als de ene sporter wel over de middelen kan beschikken en de andere niet. Het is bovendien een kwestie van integriteit. Wiens spieren te oud zijn of te zwaar beschadigd, zou zoals nu moeten stoppen. Maar met nieuwe middelen ontstaat een nieuwe wereld, ook in de sport. Daarentegen moeten we ons wel zorgen maken over het onvermijdelijke misbruik.''

Pound, bestuurslid van het IOC, daarentegen: ,,Sports are designed by people for people people are not designed for any particular sport. Pound is een oud-zwemmer. ,,Ik had ook turner kunnen worden, maar ik had het lichaam er niet voor. Daarom ben ik gaan zwemmen. Laat dat zo blijven.'' Gary Wadler, fysioloog, hoogleraar geneeskunde en medisch adviseur van de Amerikaanse antidopingcommissie: ,,De vraag is: vinden we het goed dat peesontstekingen en meniscusbeschadigingen met één injectie van een gen voorgoed verholpen kunnen worden. Sportmensen worden als salamanders die hun staart hebben verloren, maar waarbij er snel weer één aangroeit.''

Johan Olav Koss, meervoudig olympisch schaatskampioen, arts en lid van het WADA: ,,Waarom zouden we via genetische manipulaties iets creëren dat intelligenter, sterker en beter is dan een mens? Waarom zouden we mensen geen vleugels geven? Waarom geven we mensen geen ogen van een vlieg? Dan zijn we niet langer mens. Je kunt het menselijk ras uitschakelen als je dat wilt.'' Niet dat Koss dat zou willen. Maar kun je het tegenhouden? ,,Er heerst een stemming in de sportwereld waarin het niets uitmaakt dat je bedriegt. Als je maar wint.''

Lee Sweeney, de fysioloog die het onderzoek met de muis He-man leidt, verwijst naar het sportsysteem van de voormalige DDR, waarin op staatsbevel hormonen werden toegediend aan sporters. ,,Denk niet dat dergelijke systematische doping- of genetische programma's niet meer kunnen voorkomen. In de wielersport bestaat nu ook systematisch dopegebruik bij ploegen. Waarom zou Brazilië dat over een uitzonderlijk voetbaltalent als Pelé beschikt, niet 25 Pelé's willen hebben? Vorm een team met klonen van Pelé, het kan.'' Met DNA uit het haar van Tiger Woods kunnen tientallen Tiger Woods worden gemaakt. In Quebec experimenteert het bedrijf Clonaid al met het klonen van mensen, weet Sweeney.

Sweeney is al benaderd door gewichtheffers die meer en sterkere spieren willen hebben; ze hadden belangstelling vor het synthetische gen IGF-1. Sweeney is er niet op ingegaan hij zou zich bovendien strafbaar maken. Maar, zo wisten de congresgangers: ieder mens dat hoger wil springen, sneller wil lopen, fietsen of roeien, en harder wil slaan is geïnteresseerd in nieuwe ontwikkelingen. ,,Het is niet meer te stoppen'', aldus Sweeney. ,,Het gevaar bestaat dat mensen te veel nemen. Zoals met die vlieg, waarvan de vleugels 300 procent sterker werden door genetische manipulaties, maar ook zo zwaar dat hij niet meer kon opstijgen.''

Het WADA wil niet meer zoals met de ontwikkeling van hormoonpreparaten en EPO achter de feiten aanlopen als straks de gentechnieken wijd verspreid zijn. Pound: ,,We moeten in kaart brengen wat gaande is en wat de gevaren zijn. We moeten een systeem ontwikkelen met medewerking van alle overheidsinstanties in de hele wereld. Liefst hebben we binnen twee jaar regels of reglementen ingevoerd en onderzoekstechnieken ontwikkeld, nog voor de Zomerspelen van 2004. Anders zijn we weer te laat.''

John M. Hoberman schreef het al in 1992, in zijn nog steeds alarmerende boek over sport in de toekomst, `Doping, de mens als machine': het probleem van de moderne beschaving is waar biologische heldendom ophoudt en waar het biologisch bedrog begint.