De nacht bestaat niet in kamp X-ray

Een bezoek aan kamp X-ray in Guantánamo Bay is alleen mogelijk onder strikte begeleiding van Amerikaanse pr-functionarissen. Praten met de vermeende Al-Qaeda- en Talibaanstrijders is onmogelijk. `Nee, ik denk niet dat wij streng zijn', zegt commandant Bill Kline.

In de droge, verzengende hitte van Guantánamo Bay, Cuba, kruipt de luchtgekoelde mini van langzaam voorbij de omheining van wat de hele wereld sinds twee maanden kent als kamp X-ray. Dit is wat in de taal van militaire woordvoerders een `windshield tour' heet: een rondleiding door kamp X-ray in een gesloten voertuig. Een safari, met de driehonderd vermeende Al Qaedaleden en Talibaan binnen de omheining in de rol van de wilde dieren. Het enige verschil met een safari is dat er geen foto's genomen mogen worden.

,,Aan uw rechterkant ziet u de tent voor de eerste opvang van de gevangenen. Hier worden hun foto en vingerafdrukken genomen en krijgen ze ook hun comfort items, waaronder een oranje overall, twee handdoeken, een om zich te wassen en een die als gebedsmat dienst doet, een koran, en twee emmers, een voor de reiniging voor het gebed en een emergency bucket voor de ontlasting.''

Onze gids op deze woensdagochtend is majoor Steve Cox, een spierbal van een U.S. Marine die toegevoegd is aan de persdienst van de Joint Task Force 160 die kamp X-ray beheert. De majoor staat vandaag voor een bijzonder moeilijke taak. Een van de mensen in de mini-van is een potige, geblondeerde Amerikaanse uit de conservatieve staat Oklahoma. Radioverslaggeefster Marsha Clark is naar Guantánamo afgevaardigd door de luisteraars van haar radiostation, KKBS, die vinden dat er met de gevangenen niet te hard maar juist te zacht wordt omgesprongen.

,,Onze luisteraars mochten op de KKBS-website stemmen over een aantal alternatieve manieren om de gevangenen te behandelen'', had Clark eerder uitgelegd. ,,De populairste keuzes waren: hen rattenkruit voeren en dagelijkse geselingen.'' Toen het radiostation vervolgens besloot dat er iemand naar Guantánamo moest om ervoor te zorgen dat de wensen van de KKBS-luisteraars werkelijkheid zouden worden, viel de keuze op Clark.

,,De man die u daar ziet praten met een gevangene is een vertegenwoordiger van het Internationaal Comité van het Rode Kruis'', gaat majoor Cox door. ,,Hun mensen krijgen ongehinderd toegang tot de gevangenen, en er zijn geen bewakers aanwezig tijdens de gesprekken met de gevangenen. De enige plaatsen waar het Rode Kruis niet komt zijn de verhoorruimtes. Maar dat is op hun eigen verzoek: het Rode Kruis wil niet geassocieerd worden met de ondervragingen.''

De majoor heeft het allemaal keurig uitgelegd. Maar hij heeft buiten Marsha Clark gerekend. ,,Die Rode-Kruismensen, die spreken Arabisch?'', vraagt ze.

,,Het Rode Kruis handhaaft op permanente basis Arabischsprekend personeel, ja'', antwoordt de majoor.

Clark denkt daar even over na, en zegt dan: ,,Hoe weten we eigenlijk dat die Rode-Kruismensen niet gewoon hun vriendjes zijn die goeiedag komen zeggen?''

De majoor is uit het lood geslagen. Hij probeert uit te leggen dat het Rode Kruis elke geloofwaardigheid zou verliezen mocht het zoiets doen, maar uiteindelijk moet hij toegeven dat ,,wij het Rode Kruis op zijn woord geloven''.

Sleur

Het is onmogelijk om je niet beschaamd te voelen tijdens een windshield-tour. Voor de gedetineerden zijn de bezoekende journalisten een welkome onderbreking van de dagelijkse sleur. In hun open cellen van 2,6 bij 2,6 meter kijken ze even in de richting van de mini-van maar ze verliezen al snel interesse, net als wilde dieren in een reservaat.

Daags voor onze aankomst in Guantánamo Bay was er tijdens een windshield-tour een incident toen een journalist zijn microfoon door het raampje had gestoken en de woorden kon opvangen die een van de gedetineerden uitschreeuwde. ,,Wij zijn al veertien dagen in hongerstaking en het kan niemand iets schelen'', had de gevangene in het Engels geroepen. ,,De wereld moet weten wat er met ons gebeurt. Wij zijn onschuldig hier. Wij hebben geen rechten.''

Voorafgaand aan onze rondleiding was brigadier-generaal Michael R. Lehnert, de bevelhebber van de Joint Task Force 160, op het incident teruggekomen. ,,Het is mogelijk dat sommige van de gedetineerden zullen proberen om met u te communiceren. Velen onder hen zijn intelligent en slim, ze weten hoe ze de media moeten bespelen. Zolang dit geen veiligheidsrisico wordt, ben ik niet van plan om hen het zwijgen op te leggen. Maar het is mogelijk dat we u verder van de gevangenen gaan opstellen, zodat u niet langer de katalysator kunt zijn voor dit soort dingen.''

Voorlopig hebben de gevangenen dus nog wel het recht om de aandacht te trekken van voorbijrijdende journalisten. De man met de korte baard in een van de cellen aan de rand van het kamp oefent dat recht uit. Met handgebaren probeert hij ons duidelijk te maken dat de hongerstaking, in tegenstelling tot wat de autoriteiten een paar dagen eerder hebben meegedeeld, nog niet afgelopen is.

De bevelhebber van het veldhospitaal, Navy-kapitein Samuel P. Alford, zal het de volgende dag ontkennen. ,,Voor zover wij weten is er nog slechts één gedetineerde in hongerstaking. Ik heb geen weet van veertien of achtentwintig nieuwe hongerstakers, maar het is best mogelijk dat een aantal gedetineerden gisterochtend zijn ontbijt heeft overgeslagen.''

Golfkarretjes

Boven kamp X-ray torenen negen met de Amerikaanse vlag uitgedoste wachttorens uit. Ontsnappen is onmogelijk. Cuba ligt slechts op een halve mijl afstand van kamp X-ray, maar tussen het kamp en de grens is een groep soldaten opgesteld, de external reaction force. Aan de Cubaanse kant van de grens liggen naar schatting zeventigduizend landmijnen, en bovendien heeft Raul Castro, de broer van Fidel en de man achter de schermen, gezegd dat Cuba eventueel ontsnapte gevangen vanuit Guantánamo zal uitleveren aan de Amerikanen.

Guantánamo heeft bijna een woestijnklimaat; men ziet er meer cactussen dan palmbomen. De gevangenen zitten in de volle zon, hun enige bescherming is een klein dekentje dat tegen de tralies is gehangen. 's Nachts dienen de dekentjes als bescherming tegen de schijnwerpers die permament het kamp verlichten. De nacht bestaat niet in Guantánamo.

Vlakbij de uitgang kruisen we een transport van een gevangene naar de ondervragingsruimtes, die zich in drie houten loodsen net buiten het kamp bevinden. Aanvankelijk moesten de gevangenen wandelen, maar omdat de ketenen in hun enkels sneden, ging men over op het gebruik van brancards waaraan de gevangenen werden vastgeketend. De negatieve publiciteit die volgde toen er foto's van de brancards in de pers verschenen, resulteerde in de huidige aanpak: soldaten rijden de gevangenen nu heen en weer in golfkarretjes die zijn ingevoerd van het vasteland.

Commandant Bill Kline is de bevelhebber van de MP's die de veiligheid in kamp X-ray verzorgen. Kline is een deputy sheriff in Suffolk County op Long Island, een buitenwijk van New York. Na 11 september werd hij opgeroepen als reservist. De vooral Europese kritiek op de behandeling van de gevangenen in Guantánamo glijdt van Kline af als water.

,,Nee, ik denk niet dat wij te streng zijn'', zegt hij. ,,Ze krijgen medische verzorging, ze kunnen naar de tandarts, ze krijgen boeken om te lezen. Er is niet veel meer dat we hen kunnen geven behalve hun vrijheid en die krijgen ze niet. Goed, ze zijn niet gelukkig daarbinnen, maar dat is ook nooit de bedoeling geweest. Ik denk niet dat ik zo goed behandeld wordt als ik in hun handen zou vallen.''

De bevelhebber geeft toe dat sommige gedetineerden slachtoffers van de omstandigheden kunnen zijn. ,,Maar dat moet voor een rechtbank uitgemaakt worden. Hier en nu zijn ze wat mij betreft allemaal schuldig.''

Vaders en zonen

Het veldhospitaal voor kamp X-ray ligt vlakbij de plaats waar met man en macht gewerkt wordt aan kamp Delta, waar op 12 april een nieuw kamp voor 408 gevangenen klaar moet zijn. De persmensen in Guantánamo hebben het niet gemakkelijk. Al hun pogingen om de positieve kanten van kamp X-ray te belichten, slaan niet aan bij de journalisten. Maar het hospitaal is een uitstekend promotiewerktuig. Hier krijgen de vermeende Al Qaedaleden en Talibaan een medische behandeling waar de meesten in hun eigen land alleen maar konden dromen. ,,Het komt erop neer'', zegt luitenant John Scott van het veldhospitaal, ,,dat als ik in een van die bedden lag, ik precies dezelfde zorg zou krijgen.''

Er zijn succesverhalen. Een neurochirurg heeft een operatie verricht op de ruggengraat van een verlamde gevangene die daarna opnieuw kon lopen. Maar het hospitaal is ook: drieëntwintig rehydraties van gevangenen die uitdrogingsverschijnselen vertoonden omdat ze in hongerstaking waren. Er is ook een jongen van wie iedereen die hem ziet zegt dat hij zo'n vijftien jaar oud moet zijn. Een soldaat, heel ongewoon, zegt tegen journalisten: ,,Jullie moesten weten wat er hier allemaal gebeurt. Er zitten hier vaders en zonen samen gevangen.'' Maar de soldaat wordt onmiddellijk het zwijgen opgelegd door een toegesnelde perswoordvoerder.

Radioreporter Marsha Clark wordt met het uur moedelozer: ze kan niemand vinden die voor de microfoon wil zeggen dat het een goed idee zou zijn om de gevangenen rattenkruit te voeren en hen dagelijks te geselen. ,,Off the record geven de mariniers mij gelijk'', beweert ze, ,,maar ze willen het niet on the record zeggen. Ze zijn te goed getraind.''

Een vast onderdeel van elk geleid bezoek aan Guantánamo is een nighttime visit aan kamp X-ray met de gelegenheid om het avondgebed mee te maken. Dat laatste loopt vandaag een beetje fout. Er klinkt alleen gekraak door de luidsprekers, en wanneer de moslimbroeder en gebedsoproeper eindelijk zijn `Salaam Eleikum' uitspreekt, krijgt hij geen enkele `Allah Akbar' als antwoord.

,,Het was mijn eigen stommiteit. Ik ben niet zo technisch ondergelegd'', verontschuldigt de moslimbroeder, Navy-luitenant Abuhena Mohammad Saiful-Islam, zich later.

Saiful-Islam is overigens ook niet erg onderlegd in het Arabisch: hij is afkomstig uit Bangladesh. Toch gelooft hij dat hij het vertrouwen van de gevangenen geniet. ,,De meeste vragen die ze mij stellen zijn van religieuze aard. Wanneer het over de jihad gaat, probeer ik hen mijn eigen interpretatie van de jihad te geven. Ik leg ze uit dat de voorwaarden voor de jihad tegen Amerika niet vervuld waren. De manier waarop sommigen bidden suggereert dat ze berouwvol zijn. Maar anderzijds is het voor een moslim heel gewoon om allah om vergiffenis te vragen, ook al hebben ze niets misdaan.''

Als hij antwoord geeft op een vraag over de boeken die de gevangenen ter beschikking worden gesteld, begaat de aalmoezenier zijn tweede flater van de dag. ,,Oh, Arabian Nights, dat soort dingen'', zegt Saiful-Islam.

Hij lijkt niet te beseffen dat Arabische Nachten, de verhalen van duizend-en-een-nacht, nogal erotisch getint zijn en een vreemde literatuurkeuze voor een kamp vol vermeende mannelijke moslimfundamentalisten. Onmiddellijk na afloop van het interview draait de pr-machine op volle toeren, maar het duurt nog tot zaterdag voor majoor Cox formeel kan ontkennen dat het Amerikaanse leger zijn moslimgevangenen ophitst met erotische literatuur. Dan is het Arabian Nights-verhaal al de hele wereld rondgegaan.

Sinds de hongerstaking van de gevangenen begin maart houdt brigadier-generaal Lehnert, de bevelhebber van de Joint Task Force 160, elke vrijdagochtend een toespraak tot de gevangenen vanaf een platform. De media, dat spreekt vanzelf, zijn uitgenodigd om de speech bij te wonen.

,,Goeiemorgen'', dondert de afgemeten stem van de generaal door de luidsprekers. ,,Tijdens mijn vorige toespraak heb ik u verteld over onze plannen om u naar een nieuw kamp over te brengen. Het nieuwe kamp zal beter voor u zijn. Het wil niet zeggen dat u hier voor altijd zal blijven als u niets hebt misdaan. Over uw toekomst wordt niet hier beslist. Onze regering in Washington D.C. werkt hard aan een beslissing over wat er met u gaat gebeuren. We hopen in de komende weken meer nieuws te hebben, maar er is vandaag niets nieuws dat ik u kan vertellen.''

In afwachting daarvan heeft de generaal nog een goede raad voor de gedetineerden. ,,Wij weten een hele hoop over velen van u en liegen zal uw verblijf hier alleen maar verlengen. Zorg goed voor uzelf, gehoorzaam de regels, en heb geduld, geef uzelf over aan de wil van allah. Als u deze dingen doet, zullen uw levens verder verbeteren en als u niets hebt misdaan, is het mogelijk dat u terugkeert naar uw familie.''

En de generaal sluit af ,,met een vers uit de heilige koran dat u zal worden voorgelezen door luitenant Saiful-Islam, onze moslimbroeder.'' Het koranvers, voorgelezen in het Arabisch en het Engels, is zorgvuldig gekozen: ,,Al zij die geloven, zet door in geduld en consistentie, streeft naar doorzettingsvermogen en versterkt elkander, en vreest allah opdat u wel moge varen.''

De toespraak is afgelopen en daarmee ook ons bezoek. Marsha Clark keert terug naar Oklahoma zonder het citaat waarvoor ze gekomen was. Ze is niet van mening veranderd, maar ze heeft toch iets bijgeleerd: ze wist niet dat er in het Amerikaanse leger ook moslims dienden.

In kamp X-ray gaan de gevangenen opnieuw over tot de monotone routine van de dag. Ze zijn opnieuw geen woord wijzer geworden over wat hen te wachten staat.