Controverse over nazi-kunst in New York

In het Jewish Museum in New York gaan jonge kunstenaars aan de haal met nazi-symboliek. De tentoonstelling heeft veel controverse uitgelokt.

Talrijk zijn de waarschuwingen en verklarende teksten bij de tentoonstelling Mirroring Evil in het Jewish Museum, waarin dertien jonge kunstenaars aan de haal gaan met nazi- en holocaustsymboliek. Het publiek krijgt bij elk kunstwerk uitgelegd wat het ervan moet denken. Aan het eind van de tentoonstelling is er zelfs een video waarin alvast de verplichte discussie wordt gevoerd, met een postmodern, moreel relativerend slotakkoord: in iedereen kan een nazi schuilen.

Het Jewish Museum en de curator van de show, Norman Kleeblatt, hebben niets overgelaten aan het toeval of aan de intelligentie van de bezoeker. Want grote aantallen bezoekers wil elk museum wel hebben, maar uitgemaakt worden voor antisemiet, dat wil niemand.

Maanden voordat de show opende, schreeuwden overlevenden van de holocaust en nabestaanden van nazi-slachtoffers moord en brand, op grond van afbeeldingen en beschrijvingen in de catalagus. Met name een concentratiekamp gebouwd van Lego en een fotomontage van een man die een Diet Coke drinkt in een barak in Buchenwald schoten velen in het verkeerde keelgat.

Menachem Z. Rosensaft van het Holocaust Memorial Council schreef in het weekblad Jewisch Week dat hij dit soort kunst even onsmakelijk vond als uitwerpselen.

In 1999 gebeurde er iets soortgelijks rond de tentoonstelling Sensation in het Brooklyn Museum of Art. Toen maakten conservatieve katholieken zich kwaad om een schilderij van de Brit Chris Ofili waarin de heilige (zwarte) maagd Maria versierd was met olifantenpoep en knipsels uit seksblaadjes. Die affaire werd iets hoger opgespeeld, omdat het museum miljoenen aan gemeentesteun kreeg, en de (katholieke) burgemeester Rudy Giuliani de geldkraan wilde dichtdraaien.

,,Mirroring Evil is geen Sensation'', luidde een van de eerste persberichten die de PR-mensen van het Jewish Museum de deur uitdeden. Ze hebben gelijk gekregen, maar om andere redenen. De rel is beduidend kleiner. Er is geen rechtzaak. En de nieuwe (joodse) burgemeester van New York, Michael Bloomberg, houdt er wat minder bekrompen ideeën over kunst op na. Bovendien is de kunst in deze tentoonstelling nergens spectaculair.

Het eerste grote kunstwerk is een portrettengallerij van 145 acteurs die nazi's spelen in Hollywoodfilms (Rutger Hauer ontbreekt niet). De maker, de Pool Piotr Uklanski, is geboren in 1968 en kent de holocaust alleen uit films. Nog slechter, of knulliger, is een zwart-wit filmcollage van zijn landgenoot Maciej Toporowicz, genaamd Obsession. Hierin wordt getracht de lichaamscultus van de nazi's op een lijn te stellen met die van moderne reclamecampagnes van bijvoorbeeld Calvin Klein. Het lukt niet.

De Amerikaan Tom Sachs gaat nog korter door de bocht. Hij neemt gewoon een doos van Tiffany's, Hermes en Chanel en zet er ZYKLON B op. Klaar. Hetzelfde geldt voor Alan Schechner die zichzelf monteerde in een beroemde foto van uitgemergelde gevangenen in Buchenwald, met een blikje CocaCola in zijn hand. Lachen! Niet dus.

Zo gaat het door, totdat we aanbelanden bij de Lego Concentration Camp Set. Dit werk vergezeld van een disclaimer van, hoe kan het ook anders, Lego fascineert door de details. De Lego-mannetjes zien eruit als kleine lijkjes, de schoorsteen en het prikkeldraad lijken echt. Maar het speelgoed deed mij meer denken aan Colditz – het bordspel waar je als krijgsgevangene moet zien te ontsnappen uit een kamp – dan aan een huiveringwekkende afbeelding van de holocaust.

Het enige werk dat er wel in slaagt om kippevel te veroorzaken is een slimme montage van een handvol filmfragmenten van speeches van Hitler, waardoor je hem hoort zeggen: ,,Shalom Yerushaliyim, ani milnatzel'', oftewel Hebreeuws voor ,,Hallo Jeruzalem, het spijt me.'' Daarna kijkt Hitler naar de grond, terwijl hij met een hand over zijn zwarte lok strijkt. Het werkt. Boaz Arad heeft Hitler op zijn knieën gekregen.

De Israelische Roee Rosen raakt Hitler in haar virtual reality kunstwerk op een gevoeliger plek. In Live and Die as Eva Braun wordt de kijker uitgenodigd zich in te beelden dat zij Eva Braun is en met Hitler naar bed gaat. Op het hoogtepunt hangt ze met haar kruis boven Hitlers mond en urineert. Maar dit potentieel verontrustende detail, dat wordt beschreven in een bijbehorend boekje, heeft het Joodse museum uit de tentoonstelling geschrapt.