`Ik houd geen afstand'

Filmmaker Leonard Retel Helmrich wil niet observeren maar participeren. `Ik dacht: in Indonesië valt veel meer te halen.'

Allah-u Akbar. Iedereen die ooit in Indonesië was, herkent de eerste woorden van de documentaire De stand van de zon. De aanprijzing van Allah schalt bij zonsopkomst over de velden. Dat is wat filmmaker Leonard Retel Helmrich het meest opviel toen hij vertrouwd raakte met het huidige Indonesië: hoe islamitisch het land is. ,,Een pragmatische, typisch Indonesische versie van de islam is wat het land kleurt, niet het koloniale verleden. Ik wist meteen dat de band met Nederland in mijn film geen rol zou spelen. Ik merkte er niets van, het zou opgelegd zijn.''

Alleen al die keuze maakt De stand van de zon uniek. Nederlandse documentairemakers konden of wilden zich tot nu toe nooit onttrekken aan de relatie met Nederland. Ze maakten mooie documentaires over de oorlog tegen Japan (De slag in de Javazee, Niek Koppen), de politionele acties (Tabee toean, Thom Verheul)of koloniale sporen (Jalan Raya Pos, Bernie IJdis), en deden dat steeds uit Nederlands perspectief. De stand van de zon is volledig vrij van koloniale ballast, de maker had een Zweed kunnen zijn.

De film toont het dagelijks leven van een moeder, haar twee volwassen zonen en hun omgeving, gedurende drie jaar, vanaf de periode dat president Soeharto door toenemende studentenprotesten gedwongen werd om af te treden tot vorig jaar. Bijzonder is de combinatie van bescheidenheid en intensiteit. De maker is ogenschijnlijk niet te zien of te horen, maar toont zijn aanwezigheid door een camera die zich beweegt tussen demonstranten, in huiskamers en op spuugafstand van een kwaaie cobra. Met de nadruk op `beweegt'. Soms is het een gezicht, soms is het een rijstkorrel, niets is veilig voor dit opdringerige oog. Dichterbij Indonesië kun je als kijker niet komen.

Anders dan zijn film is de maker van De stand van de zon is bepaald niet vrij van koloniale ballast. Leonard Retel Helmrich, met tot nu toe slechts een onopgemerkte speelfilm (Het Phoenix Mysterie, 1990) en enkele bekroonde documentaires over theater op zijn naam, werd in 1959 in Tilburg geboren als een van de acht kinderen van een Javaanse moeder en een Nederlandse vader. Dankzij het gemengde huwelijk wist het gezin het verblijf in het onafhankelijke Indonesië tot 1957 te rekken. De adellijke familie – de naam komt van gevluchte Hugenoten uit Noord-Frankrijk, later werd een Duitse tak aangetrouwd – verbleef al generaties in Nederlands-Indië. In 1982 ging Helmrich naar de Filmacademie in Amsterdam. In die stad woont hij nog steeds. ,,In Amsterdam voel ik me op m'n plek. In Tilburg was ik een poepchinees, hier ben ik een Tilburger.'' Zo vaak als mogelijk gaat hij naar Jakarta, waar hij aan de Trisakti Universiteit cameralessen geeft. En waar zijn Javaanse echtgenote woont, een mode-ontwerpster, voor wie hij onlangs moslim werd.

Flegmatisch

,,Een maand na het overlijden van mijn moeder, in 1990, kreeg ik het aanbod om als cameraman naar Indonesië te gaan. Tot dan toe was ik nooit erg in Indonesië geïnteresseerd geweest. Het was een film over een project dat Zuid-Molukse jongeren uit Nederland liet terugkeren naar Indonesië, maar ze mochten niet naar Ambon, waar ze eigenlijk heen wilden. Dat project mislukte, en omdat de opdrachtgever dat niet wilde laten zien is de film nooit vertoond. Ik had toen al het gevoel dat er iets stond te gebeuren in Indonesië. Ik dacht: hier valt veel meer te halen.''

In 1995 maakte Retel Helmrich een researchreis, maar dat was geen beste start van wat uiteindelijk De stand van de zon zou worden. Terwijl hij met een videocamera een studentendemonstratie stond te filmen in Solo op Midden-Java, werd hij door de politie opgepakt. ,,Via mij wilden ze hun dossier over de studentenorganisatie aanvullen, maar ik wist niets.'' Vier dagen werd hij vastgehouden, waarbij hij overdag langdurig werd verhoord en 's nachts met een auto van Solo naar Jakarta werd gebracht en weer terug. ,,Vooral die twee nachtelijke ritten waren bedreigend. Ik zat op de achterbank tussen agenten in burger met pistolen, ik was bang om ergens langs de weg gedumpt te worden. Tijdens de verhoren stelde ik me flegmatisch op, zoals ik dacht dat mijn vader deed toen hij in het kamp zat. Hij had daar altijd veel over verteld, ik had respect voor wat hij allemaal had doorstaan.''

Retel Helmrich verbleef op dat moment al negen maanden in Indonesië, sprak de taal, leefde van klussen als cameraman en was door de Nederlandse ambassade gevraagd om de aankomst van koningin Beatrix, kort na de viering van vijftig jaar onafhankelijkheid, te filmen. Onder druk van dat bezoek werd een aantal Nederlanders, ook drugssmokkelaars, versneld het land uitgezet. Retel Helmrich werd tot persona non grata verklaard. Eigenlijk voor een periode van achttien jaar, maar gelobby bij de juiste autoriteiten leidde tot opheffing van de ban in 1997. Uit zijn portefeuille haalt hij een verfomfaaid papiertje – ,,een kopietje hoor, het origineel ligt in een kluis'' – waarmee hij kan bewijzen dat hij niet langer ongewenst is in Indonesië.

Een maand voor de val van Soeharto, in mei 1998, begon Retel Helmrich opnieuw te filmen. Dagelijks stonden studenten tegenover militairen. De hardste beelden van de demonstraties hebben De stand van de zon niet gehaald. Ze zitten wel in een kwartier durende reportage, die eindigt met door kogels gewonde studenten in het ziekenhuis en een mishandelde politie-informant die door studenten wordt ondervraagd. Retel Helmrich gebruikt de reportage alleen voor colleges en andere besloten vertoningen. ,,Niet alleen inhoudelijk vond ik die beelden te hard. Op die momenten schokt de camera te veel, ik heb dan te weinig artistieke vrijheid om de bewegingen te maken die ik wil maken.''

Politiek speelt een belangrijke rol in De stand van de zon, maar steeds zijdelings. ,,Bij een politieke documentaire denk je aan uitleg en stellingname. Wat ik wil laten zien is de uitwerking van politiek op het dagelijks leven'', zegt Retel Helmrich. Dat levert mooie scènes op. Bijvoorbeeld de ruzie tussen moeder en zoon, allebei aanhangers van Megawati's toenmalige oppositiepartij PDI, over het voedselpakket dat de moeder heeft aangenomen van regeringspartij Golkar. De moeder: ,,Politiek interesseert me niet. Als ik maar te eten heb!'' Of het levensgrote bord met een geschilderde Soekarno, dat door de andere zoon wordt verzaagd tot duivenhok. Of het tellen van de stemmen dat door de hele kampong wordt gecontroleerd en bij één twijfelachtige stem leidt tot hertelling in het gewenste voordeel van Megawati. ,,Eindelijk eerlijke verkiezingen!'', roept iemand.

Gebedskleed

Andere scènes verbazen door hun intimiteit. Soms zijn ze verrassend `westers' en direct, bijvoorbeeld als moeder en oudste zoon de jongste zoon onder druk zetten om wat met zijn leven te doen. Soms zijn ze uitgesproken `anders': een klein ziek meisje zoekt troost bij een gebedskleed dat haar nader tot haar overleden oma brengt. In beide gevallen voelt dat verre Indonesië heel vertrouwd. Retel Helmrich: ,,Door gebruik te maken van menselijke basisemoties wil ik vreemde dingen invoelbaar maken. Mijn doel is om het vreemde dichterbij te halen. Dat kan alleen door lange tijd ergens te blijven, je moet onderdeel worden van de leefwereld.''

Opgeleid als speelfilmmaker, is Retel Helmrich nog steeds gericht op drama. ,,Ik streef naar documentaire als drama, met echte scènes. Maar niet zoals reality tv of docusoaps, want dan moet er in korte tijd drama uit de werkelijkheid worden geperst, en zo werkt het niet.'' In het drama schuilt het verschil met de door Retel Helmrich bewonderde Johan van der Keuken. De stand van de zon doet denken aan diens geëngageerde manier van observeren. ,,Van der Keuken kiest voor niet-dramatische momenten, bij mij zijn het kleine verhaaltjes op zich.''

De werkwijze van Retel Helmrich sluit aan bij de traditie van de cinema verité, het met zo min mogelijk sturing registreren en weergeven van de werkelijkheid. Maar met zijn uitgesproken ideeën over de rol van de camera geeft Retel Helmrich een draai aan die traditie. Hij spreekt liever van participeren dan van observeren. ,,Ik hou geen afstand, ik geef mijn gevoelens door met de beweging van de camera. Als iemand zich klote voelt, of juist heel vrolijk, ga ik daar met de camera op in. Dat hoeft geen close-up te zijn, het kan ook een afwijkend kader zijn, of een beweging omhoog of omlaag. Die beweging maak ik gevoelsmatig. Ik probeer te werken vanuit een emotioneel point of view, niet vanuit mijn fysieke point of view. Als ik dat wel zou doen, zou de kijker alles zien vanaf een hoogte van 1 meter 60.''

Muziekakkoord

De interpretatie zit in de beweging van de camera, dat is in enkele woorden de `single shot-theorie' die Retel Helmrich voorstaat en aan de universiteit doceert. ,,Beweging heeft dezelfde emotionele zeggingskracht als een muziekakkoord. Het is de essentie van film, het enige dat film onderscheidt van andere kunstdisciplines. Film is een bundeling van bestaande kunsten, de meerwaarde zit in de wijze waarop. Als cameraman kun je voor die meerwaarde zorgen, en kun je een visueel muziekstuk creëren.''

Soms slaat de camera op hol, in muzikale termen een geval van `te veel noten'. De confrontatie met een cobra in vechthouding en de cirkelbeweging rondom een jochie in een geopende treindeur zijn spectaculair, maar wel wat erg virtuoos. Eigenlijk zijn ze te nadrukkelijk, erkent Retel Helmrich. ,,Ken je die anekdote over Rodin? Hij had een beeld gemaakt met hele mooie handen. Iedereen had het alleen maar over die handen. Totdat hij ze eraf hakte. Toen zeiden ze: mooi beeld.''

Overigens werd de cobra-scène gefilmd met de camera vastgebonden op een bamboestok, met een draadje voor de bediening. ,,Zo'n beest kan over twee meter gif spugen, dus ik had een stok van drie meter.'' De slang was al gevangen, maar is op verzoek van Retel Helmrich weer even losgelaten. ,,Ik vind dat toelaatbare manipulatie van de werkelijkheid. Het was een normale handeling van een echte slangenvanger, ik had die slang niet gekocht op de markt. Je moest eens weten hoe dat gaat bij die natuurfilms: zo'n antilope krijgt een spuitje en dan wordt er een leeuw op losgelaten.''

Er zijn al opnamen gemaakt voor een vervolg op De stand van de zon. De moeder wil graag terug van Jakarta naar het platteland van Midden-Java waar haar wortels liggen, de echtgenote van de oudste zoon is overleden, zijn broer wil trouwen met een moslimvrouw. Retel Helmrich: ,,Het eerste deel ging over de invloed van de nationale politiek op het dagelijks leven, in deel twee moet het gaan over de invloed van de wereldpolitiek. Na 11 september is de houding erg anti-Amerikaans geworden, de nadruk zal liggen op het islamitische perspectief.'' Ook al is de politieke en economische situatie er wankel, Retel Helmrich hoopt over een tijdje permanent in Indonesië te gaan wonen. ,,In Nederland mag alles en kan niks, in Indonesië mag niks en kan alles. Ik vind dat laatste toch aantrekkelijker.''

`De stand van de zon' wordt komend weekend vertoond in het DocuZone-programma: Kriterion en Rialto Amsterdam, Chassé Breda, Haags Filmhuis, Plaza Futura Eindhoven, Images Groningen, Lumière Maastricht, Lux Nijmegen, 't Hoogt Utrecht en Filmfoyer Tilburg. Inl. www.scarabeefilms.com of www.docuzone.nl.