De creatieve CIA is terug

De CIA, de Central Intelligence Agency, is altijd behalve een geheime dienst ook een literair agentschap geweest. Het begint al in de Tweede Wereldoorlog, met de voorloper van The Company (zoals de ingewijden zeggen). Dat is de Office of Strategic Services van generaal `Wild Bill' Donovan. In De huid schrijft Curzio Malaparte dat tot de informele informanten van de OSS de zazous hoorden, dat waren de losgeslagen artistieke jongeren uit die tijd. In het duister van de bioscoopzalen gaven ze elkaar de inlichtingen door.

De CIA is opgericht in 1947, in het begin van de Koude Oorlog. De twee supermachten deden hun uiterste best om de intelligentsia van het verwoeste en ontredderde Europa voor zich te winnen. De communisten belegden vredescongressen en conferenties voor schrijvers, arrangeerden reisjes naar de Karpaten, de poesta's, door de metro van Moskou, schoven de beroemde communist Pablo Picasso naar voren en stichtten mantelorganisaties voor aarzelende intellectuelen. De Amerikanen hadden de United States Information Service en werkten met studiebeurzen voor universiteiten in de Verenigde Staten. Ik doe een kleine greep, om u een indruk te geven. De supermachten vochten om de gunst van de opiniemakers.

Ook had je het Congres for Cultural Freedom dat gefinancierd werd door de Ford Foundation. Het gaf een paar maandbladen voor de Europese intelligentsia uit: Encounter in Londen, Preuves in Parijs en Der Monat in West-Berlijn. Dat waren serieuze, leesbare tijdschriften waaraan veel van de besten onder de schrijvers van toen meededen. Nadat ze verdwenen waren, is bekend geworden dat ze niet door de Ford Foundation maar door de CIA waren gefinancierd. De Europese intelligentsia hoorde ervan op, want de niet-literaire tak van The Company – dat wisten we inmiddels ook – had geprobeerd om de presidenten Castro, Allende en Diem (van Zuid-Vietnam) te vermoorden.

Daarna is het even stil geworden rond de geheime dienst. Norman Mailer schreef zijn Harlot's Ghost, de 1300 pagina's waarin de CIA een grote rol speelt. Maar dat is niets bijzonders. Geheime diensten komen in zoveel boeken voor. Het gaat om het omgekeerde: dat de dienst het schrijven subsidieert, of zelf creatief bezig is. En nu, na jaren – voorzover we weten – is het opnieuw aan de orde, dankzij minister van Defensie Rumsfeld, met zijn misinformatie of desinformatie, d.w.z. het volgens plan verkopen van leugens.

In de Tweede Wereloorlog was dat aan de orde van de dag. De geallieerden hebben alle mogelijke moeite gedaan om Hitler te laten geloven dat de landingen van de invasie ergens anders zouden worden uitgevoerd. En over Hitler gesproken, die had een andere theorie. Je moet, zei hij ongeveer, een leugen zo vaak herhalen tot de mensen geloven dat het de waarheid is. En dat gebeurt altijd. Het hangt van de frequentie af.

Over het plan van Rumsfeld is bij vriend en vijand grote verontwaardiging ontstaan. Ik begrijp niet waarom. Spaar je verontwaardiging voor echte schandalen. Partijen die in oorlog zijn, liegen sowieso. Het probleem is dat je niet weet wanneer ze dat doen, en dit is juist de bedoeling. Het gaat niet om het liegen als zodanig, niet om de misleiding kortweg, maar om het stichten van verwarring. Zoals de grote geleerde John von Neumann in The Prisoner's Dilemma heeft geschreven: ,,Real life consists of bluffing, of little tactics of deception, of asking yourself what is the other man going to think I mean to do.'' Dat laat je hem weten, en dan doe je het tegendeel en je bereikt je doel – als je om te beginnen tenminste de verwachtingen bij de ander over jezelf goed hebt geschat.

Als dit ongeveer het principe is dat de Amerikaanse bewindsman in gedachten heeft, zal er opnieuw alle ruimte zijn voor de creatieve agenten in de CIA. Het is trouwens niet uitgesloten dat Rumsfeld, door aan te kondigen dat er tactisch en strategisch gelogen gaat worden, al een leugen heeft verteld. In werkelijkheid gaat hij altijd de waarheid vertellen, of de helft of driekwart niet of wel. Osama bin Laden heeft het doorzien. Hij antwoordt met gelijke munt.

Op die manier gaat het jaren door. Zo ontstaat er een fantastische wereld, waarin allen elkaar op het verkeerde been proberen te zetten, ook als ze het goede been bedoelen, en waar waarheid en leugen niet meer van elkaar zijn te onderscheiden.

Maar zo ver is het allang! Hier wordt de naakte werkelijkheid beschreven, zult u misschien zeggen. Het kan zijn, of niet, maar dat is een moralistisch vraagstuk. Hier gaat het louter om de techniek, sluwheid, mensenkennis. Dat is een literair gegeven. De bedrieger bedrogen, l'arroseur arrosé, wederzijds huwelijksbedrog. Op dit gegeven zijn meesterwerken gebouwd. Denk aan Gogols Dode zielen. Lees het nog eens en herken de eigen tijd. Het is een uitdaging. Verzin voor Rumsfeld een strategische of tactische leugen, help mee de CIA terug te brengen in de literatuur.