Von Moltke

De Duitse verzetsman Helmuth James von Moltke krijgt in de necrologie van Marion Dönhoff (NRC Handelsblad, 12 maart) een poging tot moord op Hitler in zijn schoenen geschoven, waar hij part noch deel aan had. Von Moltke zat op 20 juli 1944 in de gevangenis op beschuldiging van samenzwering tegen het Hitler-regime en kon dus in rechtstreekse zin niets met de aanslag van doen hebben. Maar belangrijker nog is het feit dat hij principieel tegen een aanslag op Hitler was, onder meer omdat hij een `dolkstootlegende' vreesde.

Von Moltkes belangrijkste bijdrage aan het Duitse verzet tegen Hitler was het feit dat hij in 1943 vertegenwoordigers uit alle geledingen van de Duitse samenleving bijeenbracht op zijn landgoed in Kreisau, vandaar de naam Kreisauer Kreis. Hier werd in luttele dagen een concept-grondwet opgesteld voor gebruik na de door de deelnemers verwachte val van Hitler. Daarin werd een democratisch Duitsland geschetst dat zijn verantwoordelijkheden binnen een modern Europa zou aanvaarden. De nazi's zijn de Kreisauer Kreis door verraad op het spoor gekomen en hebben de meeste leden ervan in een schijnproces ter dood veroordeeld.

De Kreisauer Kreis is een essentieel onderdeel van de Europese geschiedenis, omdat zij laat zien hoe zelfs in een barbaarse samenleving als die van Duitsland onder Hitler krachten aan het werk kunnen zijn die een herstel van de Europees georiënteerde beschaving voorbereiden. Er valt van dit regeneratieproces veel te leren en daarom is het jammer dat het in de schaduw is komen te staan van sensationelere gebeurtenissen zoals de aanslag op Hitler.