Journalistiek, een ongezond beroep

Onderzoeksjournalistiek wordt in Rusland niet op prijs gesteld. Het lastige blad Novaja Gazeta merkt dat voortdurend, aan de aanslagen, de sabotage en nu ook de juridische acties.

Solidariteit onder rechters of een nieuwe stap van het Kremlin op weg naar meer `informatieveiligheid'?

Een Moskouse rechtbank veroordeelde de krant Novaja Gazeta deze week tot boetes van 1,5 miljoen dollar wegens smaad. De krant moet een half miljoen dollar aan Mezjprombank betalen, die schade zou hebben geleden omdat de krant haar in verband bracht met het witwasschandaal rond The Bank of New York. En bijna een miljoen dollar aan Aleksandr Tsjernov, president van de rechtbank van de provincie Krasnodar. Correspondent Sergej Zolovkin schreef in januari dat de magistraat woningfraude tolereerde. Ook stelde hij vast dat Tsjernov pakken van Valentino en een designhorloge van 50.000 dollar draagt, een Mercedes en een BMW bezit, vakantie viert in Londen en Rio en een villa van een miljoen dollar laat bouwen. Dit alles met een maandsalaris van 300 dollar.

De 49-jarige gewezen politieman Zolovkin heeft een reputatie voor degelijk spitwerk. Hij werd bekend met een onderzoek naar een aanslag op de voormalige Miss Sotsji. Zij is blind en verminkt nadat iemand een beker bijtend zuur in haar gezicht wierp. Zolovkin vond de dader, een gangster genaamd Adgoer Gotsjoea. Nog opmerkelijker: hij spoorde de man op bij verwanten in de wetteloze regio Abchazië en bracht hem persoonlijk terug naar Rusland.

Toen Gotsjoea vervolgens minder dan de minimumstraf kreeg, ging Zolovkin spitten bij de rechtbank van Krasnodar. Dat wordt niet op prijs gesteld. Vorige week wachtte een huurmoordenaar Zolovkin op met een Makarov met geluiddemper. Gelukkig voor Zolovkin bleek het een dilettant: vanaf zeven meter miste hij, vanaf drie meter schampte hij de broekspijp van de journalist. ,,Terwijl zijn klant toch een dikke kerel was'', schrijft Zolovkin.

Daarna trok de journalist een gaspistool en vluchtte de moordenaar recht in handen van de politie. ,,Men had het smaadproces tegen Zolovkin wat sneller moeten voeren. Dan had de beledigde partij ten minste genoeg smartegeld gehad om een ervaren moordenaar in te huren'', sneert columniste Joelia Latynina in The Moscow Times.

Of Novaja Gazeta de juridische aanslag ook overleeft, valt te bezien. De boetes van 1,5 miljoen dollar staan gelijk aan de jaaromzet. De krant rekent voor dat Russische rechters de afgelopen twee jaar in 54 gewonnen smaadzaken tegen media in totaal een bedrag van 50.000 dollar toewezen. De hoogste boete voor smaad was tot dusver 5.100 dollar. Anderhalf miljoen is dus wat fors.

Rechterlijke wraakzucht kan een motief zijn. Daags voor het proces opende de krant nogal provocatief de aanval op Olga Jegorova, de president van de districtsrechtbank die de zaak behandelde. Deze Basmanny-rechtbank specialiseert zich in politiek gevoelige zaken en vonnist meestal tot grote tevredenheid van de machtshebbers.

Novaja Gazeta heeft ook veel vijanden in hogere regionen. Zo stond Mezjprombank, die een half miljoen dollar smartengeld kreeg toegewezen, onder leiding van Sergej Poegatsjov, een goede vriend van president Poetin. Onlangs kwam de krant met onthullingen over het duistere verleden van Poetins stafchef Aleksandr Volosjin. Volosjin maakte begin jaren negentig fortuin met piramidefondsen en zwendel rond privatiseringen.

De krant loopt de macht sinds de oprichting in 1998 hinderlijk voor de voeten. Verslaggever Anna Politkovskaja deed de afgelopen jaren vrijwel als enige vanuit Tsjetsjenië verslag van wandaden door Russische troepen. Zij vluchtte na bedreigingen naar Wenen. Oleg Loerje onderzocht het Zwitserse omkoopschandaal rond Pavel Borodin, de man die als hoofd domeinen van het Kremlin Poetin in 1996 wegwijs maakte in de Moskouse politiek en die nog steeds secretaris van de Russisch-Wit-Russische Unie is.

In december 2000 molesteerde een knokploeg Loerje in diens garage. Een andere redactielid, Oleg Domnikov, werd met een hamer doodgeslagen. Zijn collega's vermoeden dat het doelwit Oleg Soeltanov was, die vlakbij woonde en erg op Domnikov lijkt. Soeltanov schreef over corruptie in de olie-industrie. Adjunct-hoofdredacteur Joeri Sjtsjekotsjigin staat onder politiebewaking na onthullingen over meubelsmokkel.

Ook had de krant Pavel Volosjin in dienst, die onderzoek deed naar de serie onopgehelderde bomaanslagen op Russische flatgebouwen in september 1999, die driehonderd levens eiste. Hij trad onlangs op in een documentaire van de in ballingschap levende oligarch Boris Berezovski: `Aanslag op Rusland'. Berezovski beschuldigt de geheime dienst FSB ervan de terreurcampagne te hebben georkestreerd om draagvlak te creëren voor een nieuwe inval in Tsjetsjenië. Pavel Volosjin zegt dat hij tijdens zijn onderzoek naar de aanslagen door agenten in burger van de geheime dienst FSB werd gewaarschuwd ,,dat er veel criminaliteit op straat is''.

Onderzoeksjournalistiek is een ongezond beroep in het Rusland. Novaja Gazeta is inmiddels bijna gewend aan moordaanslagen, molestaties, bedreigingen, sabotage, politie-invallen en cyber-aanvallen op zijn website.

Deze boete kan er ook nog wel bij. ,,Als we verliezen en ze de redactie leegslepen, gaan we door onder een andere naam'', zegt adjunct-hoofdredacteur Sergej Solokov. De krant kan tegen de boetes in cassatie gaan, maar Sokolov vermoedt dat de gelederen van de magistraten gesloten blijven. ,,Wellicht krijgen we het bedrag omlaag'', zegt hij hoopvol.

Of het Kremlin er iets mee te maken heeft? ,,Laten we het Kremlin niet demoniseren'', aldus Sokolov. ,,Ik denk dat we een kongsi van corrupte ambtenaren, zakenlieden, rechters en geheim agenten tegen ons hebben. Maar het Kremlin hanteert geen zwarte lijst. Onderdrukking van de vrije pers in Rusland is geprivatiseerd.''

Novaja Gazeta hoopt kennelijk nog op een interventie vanuit het Kremlin. Zo wil rechter Tsjernov dat de krant het smartengeld in de staatskas stort, waarop de overheid kan besluiten het bedrag niet te innen.

Bovendien kan de Russische procureur-generaal Vladimir Oestinov besluiten de zaak aan een andere rechtbank toe te wijzen. Oestinov wordt op afstand gestuurd door het Kremlin. Maar de vraag is of Poetin zijn plaaggeest wenst te helpen. Zijn reactie op eerdere verzoeken van die strekking waren steeds hetzelfde. De president kan toch niet ingrijpen in het onafhankelijke juridische proces?