Het zout wordt duur betaald

Zoutfabriek Frisia wil twee nieuwe putten boren in Friesland, maar bewoners verzetten zich. Bij de boringen bij Sexbierum zakt het land snel in.

De Harlinger zoutfabriek Frisia wil twee nieuwe boorputten slaan onder de Friese dorpjes Oosterbierum en Tzummarum. Het bedrijf heeft nieuwe winlocaties nodig om de komende decennia te blijven bestaan. ,,De grondstof zout is onze levensader'', zei directeur Durk van Tuinen gisteren tegen zo'n 100 bezorgde bewoners op een voorlichtingsavond in Sexbierum.

De bewoners van de dorpen uit de streek richtten onlangs de actiegroep `Laat het zout maar zitten' op. En ook de gemeente Franekeradeel is tegen. De bodem bij Sexbierum, waar Frisia vijf jaar geleden begon met de winning van vacuümzout, is veel sneller gedaald dan deskundigen verwachtten. Op het diepste punt bedraagt die thans 20,7 centimeter.

De boeren maken zich zorgen over een snellere verzilting en vernatting van hun akkers als gevolg van bodemdaling. ,,De druk van het zoute water wordt steeds groter'', zegt veehouder Gerke Hofstra uit Sexbierum, die laag gelegen landerijen heeft. Trots laat hij zijn goed werkend privégemaaltje zien dat een stuk land van 18 hectare drooghoudt. ,,Straks komt er een collectief gemaal en heb ik niets meer over het waterpeil te zeggen.'' De land- en tuinbouworganisatie vreest dat bodemdaling de teelt van pootaardappelen en bloembollen bedreigt. Directeur A. Tienstra van Woningstichting Noord-West-Friesland is er ook niet gerust op. ,,We krijgen klachten over klemmende deuren en scheuren.'' Hij overweegt de huidige staat van de ruim driehonderd woningen vast te leggen. ,,Als je zo'n nulmeting uitvoert, kun je later een oorzakelijk verband met zoutwinning mogelijk beter aantonen.''

Nog twee jaar kan Frisia zout winnen in het huidige concessiegebied bij Sexbierum. Dan zit de fabriek aan de maximum toegestane daling van 35 centimeter. Deskundigen hadden berekend dat die bodemverzakking over 60 jaar een feit zou zijn. Maar ze zaten ernaast. Frisia-directeur Van Tuinen: ,,De twee cavernes vulden zich sneller met plastisch zout dan was voorzien. Dit komt door de hoge temperatuur op die diepte en de verhoogde druk.'' Een prognose was moeilijk, stelt hij, omdat de Friese zoutmijn de diepste ter wereld is. ,,Nergens werd eerder zout gewonnen op een diepte van 2.500 tot 3.000 meter.''

Veel bewoners zijn ongerust over de nabijgelgen Waddendijk. ,,Wat gebeurt er met de zeedijk, die al vijf centimeter verzakt is'', vraagt bewoonster M. Haitsma. Volgens L. Copini van Dorpsbelang Wijnaldum negeert Frisia klachten van bewoners. Directeur Van Tuinen spreekt dit tegen. ,,Wij nemen alle schademeldingen serieus. Komen wij er met de klager niet uit, dan kan men de zaak voorlichten aan de net ingestelde onafhankelijke commissie Tommel.'' Bij het bedrijf meldden zich de afgelopen tijd twee klagers. Eén klacht is ongegrond verklaard, de andere is in behandeling.

Pas één procent van het witte goud in de honderden meters dikke zoutlagen bij Sexbierum is nu naar boven gepompt. Acht miljoen ton heeft Frisia gewonnen, maar de versnelde bodemdaling noopt tot de bouw van nieuwe putten. Van Tuinen gelooft dat de nieuwe boringen minder schade zullen aanrichten, zegt hij. Ze liggen drie kilometer uit elkaar liggen en niet 500 meter zoals de huidige twee. ,,De twee putten beïnvloeden elkaar niet. De bodem zal zal hier maximaal 2,25 cm per jaar dalen en niet 4,2 cm en maximaal 30 centimeter.'' Een gelijkmatige bodemdaling zal nauwelijks schade geven aan gebouwen, als het grondwaterpeil wordt verlaagd, stelt hij. De nieuwe concessie, die vorig jaar mei werd aangevraagd bij het Ministerie van Economische Zaken (EZ), zal voor 60 jaar worden verstrekt. De Mijnbouwraad en de provincie Fryslân gaven er een positief advies over aan EZ.

Het gaat goed met Frisia dat zijn zout afzet in Scandinavië, België, het Ruhrgebied en op de binnenlandse markt. De omzet bedraagt nu 30 miljoen euro. Frisia is het geesteskind van de Harlinger zoutboer Geert Talman, dat in 1995 onder de naam Frima van start ging. Talman trotseerde monopolist Akzo Nobel, van wiens zout hij niet afhankelijk wilde zijn. Zijn zoutfabriek Frima vergde een investering van 200 miljoen gulden. Twee jaar geleden ging de fabriek failliet en is hij overgenomen door het Duitse Kali und Salz. De naam veranderde in Frisia.

De zoutfabrikant is verplicht de noodzakelijke herstelmaatregelen voor de waterhuishouding te betalen. Zo moet het grondwaterpeil verlaagd worden en moet er jarenlang zoet water worden rondgepompt om de verzilting tegen te gaan. Voor de komende concessie betaalt Frisia hiervoor ongeveer tussen de 12 en 15 miljoen euro. Voorzitter R. Dankert van het waterschap Waadkantstelt dat de bodemdaling waterstaatkundig kan worden opvangen. ,,Maar ik snap de zorg in de streek over de verzilting. De druk uit zee neemt straks toe.''