Voorjaarsmoeheid van de Indus bedreigt Pakistan

Droogte dreigt Pakistan te destabiliseren. Niettemin zijn de oogsten overvloedig. `De zegen van God', denken boeren. Waterexperts zien dat anders.

De Indus lijdt aan voorjaarsmoeheid. In de beurt van Hyderabad, in het zuiden van de provincie Sindh, is de rivier zo uitgeput dat ze eenvoudigweg ophoudt te bestaan. Pas als de moesson komt, begint de levensader van Pakistan weer te stromen.

Dit fenomeen doet zich de laatste kwarteeuw jaarlijks voor, maar de vermoeidheidverschijnselen worden steeds erger. Het waterpeil in het Tarbela-reservoir, een van de grootste ter wereld aan de bovenloop van de Indus in de North West Frontier Province, is tot een alarmerend laag peil gezakt. Nog meer water onttrekken aan het reservoir, dreigt zoveel slib aan te zuigen dat de enorme elektriciteitsturbines ernstig beschadigd zullen raken.

Dit voorjaar zijn de Indus en de andere rivieren bescheiden stromen geworden, niet meer in staat de tienduizenden kilometers aan irrigatiekanalen en geulen in de provincies Sindh en Punjab van voldoende water te voorzien voor de bevloeiing van de akkers. De waterschaarste leidt tot grote politieke spanningen tussen de regio's. Tussen Punjab en Sindh is openlijk ruzie uitgebroken over de verdeling van het schaarse Indus-water. Het conflict over de toepassing van een in 1991 gesloten akkoord loopt zo hoog op, dat generaal Pervez Musharraf, de chief executive van het land, moet ingrijpen.

Pakistan kampt al drie opeenvolgende jaren met droogte. Toch is opvallend genoeg geen sprake van een voedselcrisis. Vorig jaar was de tarweoogst in de geïrrigeerde landbouwstreken overvloedig en ook dit jaar zijn de vooruitzichten gunstig. `Dat is de zegen van God', zeggen de boeren in Punjab. De Canadese waterexpert Tim Hannan heeft nog een verklaring. Door de sterke uitbreiding van het irrigatiestelsel in de jaren zestig en zeventig zijn de boeren zo verwend geraakt met water, dat ze hun velden overvloedig zijn gaan bevloeien. Nu er schaarste aan water is, blijkt dat niet per definitie slecht te zijn voor veel gewassen. ,,Het is een fabeltje dat de boeren zelf wel weten hoe ze het beste kunnen irrigeren. Dat gold voor hun voorvaderen die het water van verre moesten halen, maar niet voor de laatste generaties die het water aan de deur krijgen.''

Hannan, werkzaam bij het Britse ingenieursbureau Halcrow, doet onderzoek naar de waterhuishouding in Pakistan in opdracht van de regering en de Wereldbank. Zijn bevindingen liegen er niet om. De watercrisis in Pakistan is grotendeels terug te voeren op falend management, ambtelijke lethargie en politieke onwil, zegt hij.

De crisis zal de komende jaren verder aanscherpen en, als niet snel wordt ingegrepen, de stabiliteit van Pakistan bedreigen, waarschuwen deskundigen. Pakistan telt thans 141 miljoen inwoners. Bij voortzetting van de huidige bevolkingsgroei zullen dat er over 25 jaar tachtig miljoen meer zijn. Om genoeg voedsel voor al die mensen te kunnen verbouwen en hen van drinkwater te voorzien, zijn dringend maatregelen nodig om een eind te maken aan de huidige verspilling van water. ,,Pakistan zit in een overgangsfase. Het heeft altijd water genoeg gehad, maar nu moet het leren leven met toenemende schaarste. Daarvoor is een cultuuromslag nodig. Maar eerlijk gezegd ben ik niet erg optimistisch'', zegt Hannan.

De traditionele oplossing om periodes van waterschaarste te overbruggen, is het aanleggen van nieuwe kunstwerken om water op te slaan en de waterloop te reguleren. Maar de bouw van nieuwe dammen en aanleg van irrigatiekanalen stuit op steeds meer weerstand. De North West Frontier Province verzet zich al jaren tegen een nieuwe dam in de Indus, omdat een groot gebied onder water zal komen te staan, terwijl Punjab de revenuen ervan zal plukken. Verdreven bewoners van Tarbela wachten 26 jaar na dato nog steeds op compensatie. Ook uit milieuhoek komen steeds meer bezwaren tegen ingrepen die het natuurlijk evenwicht verstoren.

In Sindh, aan de benedenstroom van de Indus, lopen de emoties dezer dagen hoog op over plannen om in het zuiden van Punjab een irrigatiekanaal, het Greater Thal Canal Project, te graven. Sindh vreest verdere woestijnvorming als het dominante Punjab, waar ruim de helft van de Pakistaanse bevolking woont, nog meer water gaat onttrekken. Politici en lokale belanghebbende in Sindh spreken over `een snode samenzwering tegen de federale staat en de nationale solidariteit'.

De bouw van nieuwe dammen is onvermijdelijk, maar minstens zoveel winst kan worden geboekt door een efficiënter beheer van de waterstromen, zegt Hannan. Veertig procent van het water dat is bestemd voor de bevloeiing van akkers in de Indusvallei, gaat verloren, nog voordat het de boerderijen heeft bereikt. Terwijl alle aandacht zich heeft gericht op de aanvoer van water, is een ander, cruciaal aspect verwaarloosd: de afvoer van het overtollige water. Door het ontbreken van deugdelijke drainagesystemen is het grondwaterpeil de afgelopen decennia zo gestegen dat jaarlijks tienduizenden hectares aan vruchtbare grond verloren gaan door waterverzadiging en verzilting. Naar schatting is al dertig tot veertig procent van de grond in de irrigatiegebieden in Punjab en met name Sindh zo verzadigd met water, dat landbouw daar nog nauwelijks mogelijk is of zelfs al geheel onmogelijk is geworden.

Zo wordt de Pakistaanse voedselvoorziening bedreigd door twee paradoxale ontwikkelingen: toenemende schaarste aan water én een teveel aan water waardoor landbouwgebieden verloren gaan. Maar de waterproblemen in Pakistan beperken zich niet tot de landbouw. Gebrek aan schoon drinkwater en het ontbreken van riolering vormen de grootste bedreiging voor de volksgezondheid in het land, verantwoordelijk voor tachtig procent van alle ziektegevallen.

Slechts 53 procent van de bevolking op het platteland en 83 procent in de stedelijke gebieden heeft toegang tot veilig drinkwater. Volgens Unicef sterven in Pakistan jaarlijks 250.000 kinderen onder vijf jaar aan diarree als gevolg van besmet water. 40 procent van alle sterfgevallen wordt toegeschreven aan met ontlasting besmet water. De regering onderkent het gevaar, maar krijgt op lokaal niveau, waar men bang is voor banen- en statusverlies.