Reusachtige vellen met veel details

De Sint-Janskerk in Gouda is een trefpunt van zestiende-eeuwse beroemdheden en hoogwaardigheidsbekleders. Overal duiken ze op, in de gebrandschilderde ramen van het koor en de zijbeuken: bisschop Joris van Egmond, abdis Elburga van Boetzelaer, maar ook koning Filips II en landvoogdes Margaretha van Parma. Zij zijn de schenkers van de glas-in-lood ramen die door bijbelse voorstellingen verwijzen naar hun persoon. Meestal hebben ze zich zelf onderaan, in de zogeheten `schenkersrand', devoot knielend laten portretteren. In de halve eeuw na 1552, toen het gebouw afbrandde en weer werd herbouwd, heeft een indrukwekkende stoet welgestelde opdrachtgevers de kerk laten voorzien van glazen naar ontwerp van kunstenaars als Dirck en Wouter Crabeth en Lambert van Noort.

Aanvankelijk speelde vooral de zorg voor het zielenheil van de schenkers een rol, maar ook nadat Gouda in 1572 was overgegaan op het protestantisme, bleven er glazen worden gemaakt. Stadstrots werd nu bepalend, en het prestige dat participatie in de inmiddels befaamde decoratie van de Sint-Jan met zich mee bracht. Glazen met allegorische voorstellingen werden besteld door de Staten van Holland en steden als Leiden, Delft en Dordrecht, naar ontwerpen van onder anderen Joachim Wtewael en Isaac van Swaneburg. Is dit ensemble zelf al bijzonder, nog fascinerender wordt het als blijkt dat voor bijna alle glazen de originele `cartons' - werktekeningen op ware grootte - bewaard zijn gebleven. Een tentoonstelling in het nabijgelegen Goudse Museum het Catharina Gasthuis biedt de mogelijkheid die ontwerpen te vergelijken met de voltooide kunstwerken.

Dat gaat overigens maar tot op zekere hoogte. Omdat de glazen zelf van enorme afmetingen zijn (de grootste zijn meer dan twintig meter hoog), zijn de tekeningen dat ook. Samengesteld uit aan elkaar geplakte bladen papier, volgen ze de verticale stroken tussen de spijlen van de vensters. De stroken worden opgerold bewaard en hun afmetingen maken het zo goed als onmogelijk ze als geheel te bekijken, laat staan te exposeren. Het Goudse museum toont dan ook fragmenten uit de cartons voor zo'n vijftien glazen. Het doet je beseffen hoe ingewikkeld het voor de tekenaar geweest moet zijn het overzicht te bewaren. Enig houvast had hij wel, aan veel kleinere ontwerptekeningen die werden gemaakt om de opdrachtgever een idee te geven van het beoogde resultaat.

Hoe bijzonder de Goudse cartons ook zijn, uniek zijn ze niet. In Italië bestaan bijvoorbeeld nog veel cartons voor frescodecoraties. Opvallend aan de tekeningen in Gouda is echter de afwezigheid van sporen van het werkproces. Oude werktekeningen en modellen zijn doorgaans intensief gebruikt in kunstenaarsateliers: om de ontwerpen over te zetten op wand of doek werden de lijnen met een scherp voorwerp doorgedrukt, of werden er gaatjes in geprikt. De goede staat van de Goudse tekeningen laat zich misschien verklaren door het medium. Doorzichtig glas kan op een carton worden gelegd om dat vervolgens eenvoudig over te trekken. Maar ook van de voor glas-in-lood ramen essentiële verdeling in ruiten en vlakjes gevat in metalen strips, is op de Goudse tekeningen niets te zien. Mogelijk gaat het om een tweede serie tekeningen, en is de eerste set versneden en opgebruikt bij de vervaardiging van de glazen. De kerkmeesters van Sint-Jan hebben deze cartons altijd zorgvuldig bewaard, om bij reparaties en restauraties aan de glazen steeds weer terug te kunnen keren naar de oorspronkelijke voorstelling.

Die functie verklaart ook de bijna overdreven gedetailleerdheid van sommige cartons. De achtergrond van het glas met de een voorstelling van de verovering van de Egyptische stad Damiate, dat Willem Tybaut in de jaren negentig van de zestiende eeuw maakte in opdracht van de stad Haarlem, toont een fraai gedetailleerd fantasie-stadsgezichtje van Romeinse gebouwen gecombineerd met Noord-Europese huizen. In het glas zelf blijft er weinig van over, en je zou een verrekijker nodig hebben om er nog iets van te zien. Tybauts tijdgenoot Joachim Wtewael lijkt zich beter rekenschap te hebben gegeven van de effecten die een groot, hooggeplaatst glas sorteert. Zijn prachtige ontwerp voor het glas met de allegorie `Vrijheid van geweten triomfeert over de tirannie' dat de Staten van Holland in de Sint-Jan hebben laten plaatsen, toont grote, monumentale figuren, getekend in een losse, zwierige stijl met weinig aandacht voor details. Zo'n ontwerp geeft natuurlijk minder prijs van de geheimen die andere cartons in deze bijzondere tentoonstelling voor even onthullen.

Tentoonstelling: Het geheim van Gouda; de grootste tekeningen van de wereld. Museum het Catharina Gasthuis (Achter de Kerk 14, Gouda). T/m 16/6. Catalogus (Uitg. Walburg Pers), 158 blz., E 22,95. De Sint-Janskerk is geopend ma-za, 9-17 uur. Inl. 0182-588440 of www.hetgeheimvangouda.nl.