Inzet kernwapens voor VS reële optie

In de strijd tegen het terrorisme sluiten de Amerikanen de inzet van kernwapens niet uit. Maar ook andere landen zullen zich minder belemmerd voelen dergelijke wapens in te zetten, meent Rob de Wijk.

De uitgelekte delen van de Amerikaanse Nuclear Posture Review hebben niet alleen voor veel commotie gezorgd, maar maken ook duidelijk dat de Amerikanen de inzet van kernwapens als een reële optie zien als vitale belangen worden bedreigd. Op zich is dit niet verrassend, want kernwapens ontwikkel je niet als er volstrekt geen bereidheid bestaat ze te gebruiken. Bovendien trachten de Amerikanen hun kernwapens reeds decennialang `bruikbaar' te maken. De strategie van het aangepaste antwoord die in de jaren zestig werd ontwikkeld en pas in 1991 werd vervangen, ging uit van de mogelijkheid van een beheersbare en beperkte kernwapenoorlog tegen het Warschaupact. Tot het midden van de jaren tachtig gingen de Amerikanen tevens uit van het concept van het geïntegreerde gevechtsveld waar kernwapens en conventionele wapens gelijktijdig worden ingezet. Bruikbaarheid werd deel van de afschrikkingsstrategie. Jonathan Eyals bewering dat de integratie van kernwapens in de Amerikaanse gevechtsdoctrine nieuw is, mist dus grond (Opiniepagina, 16 maart). Wel is het waar dat sinds het einde van de Koude Oorlog, het kernwapen steeds meer als politiek wapen werd gezien. Dat nam niet weg dat tijdens de Golfoorlog de nucleaire dreiging voortdurend op de achtergrond aanwezig was. Op die manier moest Saddam Hussein worden afgeschrikt massavernietigingswapens, met name chemische wapens, tegen Amerikaanse troepen en Israël in te zetten.

De grote verandering in het Amerikaanse kernwapenbeleid vond plaats naar aanleiding van Presidential Decision Directive (PDD) 60 van 1997, die met Reagans richtlijnen uit 1981 afrekende. PDD-60 gaf drie redenen aan waarom Amerika kernwapens, zo nodig als eerste, kan gebruiken: als er een conflict ontstaat met een land dat over massavernietigingswapens beschikt; als Amerika door een kernwapenmogendheid wordt aangevallen; en als er een conflict ontstaat met een land dat het non-proliferatieakkoord niet aanvaardt. Vervolgens werden alle landen die een potentiële bedreiging vormden in de Amerikaanse doelwitplanning opgenomen: Rusland, China en een aantal kleinere `verdachte' staten, zoals Irak, Noord-Korea, Iran en Libië.

Bush heeft onlangs aangegeven het aantal zware, strategische, intercontinentale kernkoppen eenzijdig te willen terugbrengen van 6.000 naar ergens tussen de 1.700 en 2.200. De overgebleven ladingen worden echter niet vernietigd, maar opgeslagen als garantie tegen een onvoorziene dreiging. Deze visie is in de genoemde Review bevestigd en geeft een goed inzicht in het denken van Bush: de wereld is onveilig en Amerika moet de mogelijkheid houden een all-out kernwapenoorlog te winnen.

De crux van de nieuwe Review zit echter in het gebruik van kleine, tactische kernwapens. Hierover is het document expliciet. Er zijn verschillende scenario's voor de inzet van kernwapens.

In het eerste scenario wordt de inzet van kernwapens expliciet in verband gebracht met schurkenstaten. Amerikaanse militaire planners zijn bezorgd dat Irak chemische wapens zal gebruiken als de Amerikanen een aanval op dat land openen. Deze zorg is zeker geloofwaardig. In geval van een Amerikaanse aanval heeft Saddam niets te verliezen en zal hij zeker overwegen om de opbouw van Amerikaanse troepen in de regio door de inzet van massavernietigingswapens te frustreren. Veel meer opties heeft hij niet. Bovendien heeft Saddam Hussein een reputatie als het gaat om in de inzet van chemische wapens, zoals tegen de Koerden.

Het tweede scenario is dat kernwapens zeer nadrukkelijk in verband gebracht worden met het uitschakelen van ondergrondse opslagplaatsen van massavernietigingswapens en raketten, ondergrondse hoofdkwartieren en grotten met strijders. In Afghanistan zijn begin maart experimentele thermobarische bommen ingezet die door middel van luchtdruk en hoge temperaturen de inhoud van grottencomplexen moesten vernietigen. Hoe succesvol deze wapens zijn, is niet bekend. Voorlopig lijken alleen kernwapens soelaas te bieden tegen ondergrondse doelwitten. In 1997 werd hiervoor de B61-11 gepresenteerd. Deze bom kan een meter of zes in de aarde penetreren, alvorens tot explosie te komen. De daarop volgende radioactieve vervuiling, is aanzienlijk omdat vervuilde deeltjes de lucht in worden gezogen. Slechts als een kernexplosie diep, zeg 30 meter onder de grond plaatsvindt, kunnen de radioactieve deeltjes de buitenlucht niet bereiken, zodat er sprake van een `schone' explosie zou zijn. De Nuclear Posture Review eist nu de ontwikkeling van dergelijke wapens.

Het derde scenario gaat ervan uit dat de strijd tegen terroristen en andere strijdgroepen uiterst risicovol is en vraagt om wapens waarmee strijders in grote gebieden kunnen worden geëlimineerd. Voor dat doel zijn de allerzwaarste conventionele wapens (Daisy Cutters), alsmede afgrijselijke fuel air explosives, benzinewolken die boven een gebied tot ontploffing komen, in Afghanistan ingezet. Deze wapens hebben de uitwerking van een klein kernwapen, maar sommige strategen stellen dat de klus beter met echte atoombommen kan worden geklaard.

Uit de twee laatste scenario's blijkt volgens Amerikaanse planners, dat kernwapens noodzakelijk zijn om bepaalde doelen uit te schakelen. Terreurbewegingen en schurkenstaten hebben de onhebbelijkheid zich in grotten en ondergrondse commandoposten schuil te houden. De strijd ertegen leidt dus tot een grotere kans op de inzet van kernwapens.

Het kan bovendien nauwelijks toeval zijn dat het uitlekken van de Nuclear Posture Review samenviel met vice-president Cheneys reis naar het Midden-Oosten en de Golfregio. De Review geeft een duidelijk signaal aan regimes dat afzien van steun aan de strijd tegen het terrorisme kan leiden tot Amerikaanse militaire operaties waarbij de inzet van kernwapens niet wordt uitgesloten. Enerzijds wordt hier blufpoker gespeeld. Anderzijds zullen de Amerikanen kernwapens zeker inzetten als de strijd tegen het terrorisme dit noodzakelijk maakt. Dat de Amerikanen deze drempel over willen steken is aannemelijk, omdat sinds 11 september hun vitale belangen op het spel staan. Als deze drempel wordt overschreden zijn de gevolgen niet te overzien: Amerika wordt in de ogen van grote delen van de wereld zelf een schurkenstaat, de relatie met Europa wordt verder ontwricht en andere landen zullen zich ook minder belemmerd voelen om dergelijke wapens te ontwikkelen en in te zetten.

Prof.dr. Rob de Wijk is onder meer verbonden aan het Instituut Clingendael voor Internationale Betrekkingen.