Guatemala loopt veel hulp mis

In Monterrey wordt deze week op mondiaal niveau gepraat over meer ontwikkelingshulp. Er zijn ambitieuze doelen voor verlichting van de armoede. Voor Guatemala is er geld genoeg, maar er zijn te weinig goede projecten en te veel corruptie.

Een tweevoudig moordenaar staat aan het hoofd van de Guatemalteekse delegatie naar de VN-conferentie Financing for Development in Monterrey in Mexico. Twintig jaar geleden schoot Alfonso Portillo twee Mexicaanse studenten dood. Nu is hij president van Guatemala, gekozen met overweldigende meerderheid. Deze week terug in Mexico is het staatshoofd Portillo immuun voor vervolging. Bovendien is de zaak van de gedode studenten inmiddels verjaard.

Al direct na het aantreden van de regering-Portillo twee jaar geleden begonnen de geruchten over grootscheepse corruptie. Vorige week barstte het omvangrijkste schandaal tot nu toe los: de geheime bankrekeningen in Panama van de president, de vice-president en enkele van hun zakenvrienden. De verontwaardiging is zo groot en zo algemeen in een land dat op dit gebied wel het een en ander gewend is, dat zelfs in Europese diplomatieke kringen in Guatemala-Stad wordt gesproken over ,,schaamteloze'' corruptie.

Maar de in Guatemalteekse zaken aardig door de wol geverfde Nederlandse ontwikkelingsconsultant Antonio Coolen vreest dat ook dit schandaal uiteindelijk weinig repercussies zal hebben. ,,Op internationaal niveau wordt er geen enkele druk uitgeoefend op de Guatemalteekse regering wegens de corruptie.'' Om er aan toe te voegen dat ,,ze in Den Haag nauwelijks weten waar Guatemala ligt''.

Guatemala is dan ook niet opgenomen in het lijstje van zeventien-plus-drie-staten die rechtstreekse bilaterale ontwikkelingshulp van Nederland ontvangen. De hulp krijgt gestalte door Nederlandse deelname aan internationale projecten en via medefinancieringsorganisaties. In de praktijk blijkt corruptie, naast slechte planning, een groot obstakel in Guatemala.

Fredy Saquiché, vertegenwoordiger in Guatemala van de kerkelijke financieringsorganisatie Oikocredit, herinnert zich de eerste keer dat hij namens deze instelling voor goedkope kredieten aan ontwikkelingsprojecten onderhandelde over een lening. ,,Mijn gesprekspartners wilden direct weten welk percentage commissie ik wilde hebben'', zegt Saquiché, die het gesprek daarop afbrak. ,,Het bleek gebruikelijk bij ontwikkelingsprojecten, vooral bij die van grote internationale instellingen.''

Problematischer dan de corruptie blijkt het geringe aanbod te zijn aan projecten met gerede kans van slagen. In 1996 werd in Guatemala een vredesakkoord gesloten tussen regering en guerrilla na een intern conflict van vier decennia, dat tot dan toe het bloedigste en langstlopende van Latijns Amerika was. De internationale gemeenschap stelde gretig fondsen beschikbaar voor de wederopbouw van land en samenleving – vooral ten behoeve van de verschillende indianengroeperingen die zwaar hadden geleden onder het geweld. Maar de meeste projecten zijn inmiddels op niets uitgedraaid.

Gebrek aan geld is er zeker niet, er zijn fondsen genoeg. ,,En dus is er grote concurrentie tussen de ontwikkelingsorganisaties voor de weinige goede projecten'', erkent Fredy Saquiché van Oikocredit. [Vervolg GUATEMALA: pagina 17]

GUATEMALA

'Wees gerust, ga maar in uw hangmatje liggen'

[Vervolg van pagina 1] Consultant Antonio Coolen noemt dit ,,inherent'' aan een systeem waarbij de niet-gouvernementele organisaties (NGO's) ,,leven van de armen''. Bovendien, zo meent Coolen, luisteren de NGO's niet naar de lokale bevolking en haar wensen, maar zetten ze eigen plannen en voorkeuren door. ,,Dat gaat dan altijd volgens een vaste formule, bijvoorbeeld twee kilo gender en drie pond milieu. Ze zeggen tegen de mensen `u hebt een probleem, wees gerust, ga maar in uw hangmatje liggen, wij zorgen er voor'.''

Paradoxaal genoeg was het president Portillo (,,Iedere Guatemalteek heeft een bankrekening in Panama'') die de bestrijding van armoede en corruptie als speerpunten van zijn regeringsprogramma zegt te zien. Portillo heeft nu de Wereldbank uitgenodigd een anticorruptieplan voor het land op te stellen, waarbij uiteraard eerst een uitgebreide inventarisatie van het probleem moet worden gemaakt. Intussen worden op kleine schaal projecten uitgevoerd, zoals de ontwikkeling van het instituut van kantonrechter. Het is een project waaraan Nederland steun verleent en dat tot doel heeft de Guatemalteekse rechtsstaat te versterken.

De corruptie op overheidsniveau leidt er toe dat veel internationale donoren er in Guatemala de voorkeur aan geven met particuliere partners te werken. Zo verleende Oikocredit twee kredieten van in totaal een miljoen dollar (1,13 miljoen euro) aan de federatie van 7.000 in coöperaties samenwerkende kleine koffieboeren Fedecocagua. Daarmee kan de Guatemalteekse organisatie onder andere aan de oogst van zijn leden voorfinancieren. Met een rente van 9 procent is Oikocredit momenteel ongeveer de helft goedkoper dan de commerciële banken in Guatemala. Maar als je de Zwitserse manager Ulrich Gurtner van Fedecocagua beluistert, is het juist Oikocredit die met de verenigde koffieboeren in zijn handjes mag knijpen: ,,Banken en ontwikkelingsorganisaties staan in de rij om ons te financieren''. Saquiché van Oikocredit bevestigt dit.

De Guatemalteekse koffieproducenten lijden momenteel zwaar onder een wereldkoffiemarkt waarop ze hun product onder de kostprijs moeten verkopen. Grote boosdoener in de ogen van Guatemala is Vietnam, dat in tien jaar tijd uitgroeide tot een land zonder enige traditie van koffieverbouw tot de tweede producent ter wereld. Vietnam produceert vooral goedkope koffie van lage kwaliteit. ,,Dat hebben we te danken aan de inspanningen van Frankrijk en de Wereldbank die Vietnam hebben gesubsidieerd'', schimpt Gurtner van Fedecocagua. ,,En dat terwijl Vietnam zijn koffie niet eens wast – dat is als een ongewassen mens.''

Ook Max Havelaar is een klant van Fedecocagua, die 10 procent van de productie slijt aan de idealistische koffie-inkoper van het motto `fair trade'. Daarbij hoort een strakke controle van boekhouding en werkwijze – iets wat manager Gurtner niet altijd zint. ,,Ze hebben ons met hun auditing door de wringer gehaald.'' Daar staat tegenover dat Max Havelaar momenteel meer dan het dubbele van de wereldmarktprijs betaalt voor Guatemalteekse koffie.

Toch meent consultant Antonio Coolen dat er juist méér aan auditing moet worden gedaan. ,,Niet alleen van de cijfertjes, maar ook van de betrokken personen en hun gedrag. Zowel bij de projecten als bij de NGO's.'' Zo heeft een internationale `steungroep' van landen die Guatemala `begeleiden' in principe 12,5 miljard dollar toegezegd voor de komende jaren. Geld dat er volgens diplomatieke kringen in de hoofdstad voorlopig beslist niet komt – al was het maar wegens het schandaal van de Panamese bankrekeningen. Maar volgens Coolen is het een kwestie van tijd. ,,Aan ontwikkelingssamenwerking worden vaak allerlei voorwaarden verbonden, maar het geld komt sowieso beschikbaar.''

Tweede van drie artikelen over de praktijk van het ontwikkelingswerk. Het eerste deel, over Tanzania, verscheen in de krant van 18 maart en is te lezen via www.nrc.nl.