Frisse kopieën van films van Fritz Lang

Op de lijst van beschermd cultuurgoed van de Unesco staat tussen de stoomgemalen en historische verdedigingslinies ook Fritz Langs Metropolis (1925/1926). De Unesco sponsorde de allernieuwste digitale restauratie van deze legendarische klassieker van de Duitse cinema, het sciencefiction genre, en de grimmige grotestadsfilm. Deze onlangs geconserveerde versie werd voor het eerst vertoond tijdens het Berlijnse filmfestival van vorig jaar, en is nu drie keer te zien in het twintig films tellende retrospectief dat het Filmmuseum wijdt aan Lang.

Het Filmmuseum kiest bewust voor kwaliteit, niet kwantiteit. Zo zijn er, naast de nieuwe kopie van Metropolis, gerestaureerde versies te zien van M, Langs eerste geluidsfilm, Dr. Mabuse - Der Spieler, Das Testament des Dr. Mabuses, Fury, Human Desire en The Big Heat. Na retro's met slechte, grijze en geheel bekabelde kopieën lijkt dit een goede keuze.

Het overzicht is inhoudelijk geïnspireerd op het in 2000 verschenen kloeke boek van filmwetenschapper Tom Gunning: The Films of Fritz Lang: Allegories of Vision and Modernity. Min of meer gelijklopend aan zijn hoofdstukindeling is het overzicht thematisch gerangschikt in zes blokken.

Maar wie zit te wachten op zo'n conceptueel kader, als het nauwelijks wordt toegelicht. Het Filmmuseum maandprogramma noemt de thema's niet eens, en verwijst naar de speciale Fritz Lang programmakrant. Hierin staat echter heel summier uitgelegd wat die thema's zijn, en wat het belang is van die keuze. Vroeger gaf het Filmmuseum interessante boekjes uit, de `themareeks'. Dit was een goede gelegenheid geweest die reeks nieuw leven in te blazen.

Het oeuvre van Fritz Lang (1890-1976), die veertig films regisseerde, wordt traditioneel in tweeën gedeeld in een Duitse periode (1919-1933) en een Amerikaanse (1936-1956); met daartussen een breuk. Zijn Duitse films zijn vernieuwend, en eenmaal in Amerika gaat het artistiek bergafwaarts.

Die visie doet Lang ontzettend te kort. Thematisch zijn er diverse overeenkomsten aan te wijzen tussen bijvoorbeeld M (1931), Fury (1936) en Beyond a Reasonable Doubt (1956): afkeer van mensenmassa's, de uiterst breekbare relatie tussen recht(spraak) en gerechtigheid, en menselijke zelfzucht.

Er valt veel te zeggen voor een omgekeerde zienswijze: dat niet Langs Duitse films, maar zijn Amerikaanse het beste zijn. Eenmaal bevrijd van de jaren twintig, waarin film nog steeds moest bewijzen Kunst te kunnen zijn, en gedwongen door de artistieke beperkingen van het studiosysteem - waarin veel niet mocht, soms tot zijn woede en frustratie - wordt het werk van Lang uitgebeender en puntiger, waardoor zijn thematiek aan scherpte wint. Dat zijn visie op de mensheid steeds cynischer werd, past uitstekend bij de Amerikaanse genres waarin hij excelleerde; de film noir, de western en de thriller. Net als zijn beste Duitse werk, tonen deze films aan dat Langs oeuvre nauwelijks gedateerd. Om dat in te zien hoef je het boek van Gunning niet te lezen. Kijken is voldoende.

In de greep van het noodlot: de films van Fritz Lang. T/m 1 mei. In: Filmmuseum, Amsterdam.