Regeren volgens Fortuyn: Kan dat?

Het boek van Pim Fortuyn staat bol van de onorthodoxe ideeën. Hij wil geen extra geld uitgeven, maar zijn plannen kosten miljarden.

Nederland bouwt er de komende vier jaar 253 universiteiten bij en 450 hogescholen. Tenminste, als het aan Pim Fortuyn ligt. En het mag niks kosten: ,,Er wordt geen cent extra uitgegeven zolang er geen efficiëntere overheid is. Dat geldt voor de zorg, het onderwijs, de ambtenarij. Eerst saneren, dan kijken of er extra geld nodig is'', aldus Fortuyn in een toelichting op zijn boek, De puinhopen van acht jaar Paars.

Wat zijn de plannen van Fortuyn? Het vorige week gepresenteerde boek zou moeten gelden als partijprogramma, maar direct bij de presentatie ervan werd al aangekondigd dat dit niet alles zou zijn. Half april komt een handzame samenvatting uit, eventueel aangevuld met nieuwe ideeën. Ondertussen verscheen afgelopen weekend op de site van Fortuyn ook een programma, waar weer hele andere ideeën instaan.

Wat kosten de plannen uit het programma-boek van Pim Fortuyn? Een aantal voorbeelden. Onderwijsinstellingen mogen van Fortuyn maximaal 600 leerlingen huisvesten. Kleinschaligheid is goed, vindt Fortuyn. Momenteel zijn er 13 universiteiten met in totaal ruim 160.000 leerlingen, dat zouden er dus al 266 moeten worden. Het huidige aantal HBO-instellingen (56) zou moeten groeien tot 500 om de ongeveer 300.000 studenten volgens de regels van Fortuyn op te kunnen leiden. Voor het totale onderwijs (inclusief basis en voortgezet) zouden er in totaal maximaal ruim 5.600 onderwijsinstellingen voor de 3,4 miljoen leerlingen moeten komen. Nu zijn er alleen al 8.000 basisscholen van gemiddeld 220 leerlingen. Dat mogen er dus `slechts' 2.700 worden, uitgaande van de maximaal 600 leerlingen van Fortuyn. Maar dat botst met een ander plan van Fortuyn. Hij wil dat ieder kind op loop- of fietsafstand van een school komt te wonen. Op basis van dat idee zouden er meer basisscholen bij moeten.

Ook op bestuurlijk vlak zijn de ideeën van Fortuyn vooral gericht op kleinschaligheid. In plaats van het huidige aantal van rond de 500 gemeenten moeten er 1.000 gemeenten komen. De vraag wat verdubbeling van het aantal gemeenten kost, is volgens deskundigen nauwelijks te berekenen. De best te besturen gemeenten zijn die met een bewonersaantal van tussen de 25- en 90.000 inwoners, zo leert de ervaring. Dat zijn gemeenten met een effectief en handzaam ambtelijk apparaat zonder dat het gevaar van bureaucratisering voordurend op de loer ligt. De 1.000 gemeenten van Fortuyn hebben gemiddeld 16.000 inwoners en zijn dus eigenlijk `te klein' en dus te duur.

Fortuyn bepleit verder een grondige herziening van de ambtenarij. Een kwart van de ongeveer 100.000 Rijksambtenaren kan eruit, stelt hij, ofwel een besparing van 2,3 miljard euro. Maar al die ambtenaren zullen de eerste jaren, als ze geen baan vinden, wel een uitkering moeten krijgen. Geen woord daarover in het program van Fortuyn.

De zorg is te duur, dat kan efficiënter. Twee jaar geen cent erbij totdat de boel op orde is, zegt Fortuyn. Twee jaar bevriezen betekent twee jaar lang niet de noodzakelijke groei van 3,5 procent van het zorgbudget, nu 39 miljard euro. Om aan de groeiende vraag naar zorg te kunnen voldoen (vergrijzing, medische ontwikkeling) moet Fortuyn dus in twee jaar tijd op de zorg alleen al 2,7 miljard euro aan bureaucratie wegsnijden. Of bezuinigen. Uit een vorige maand gepubliceerd rapport over de administratieve lasten in de zorg bleek dat daar op termijn een bezuiniging van maximaal 300 miljoen euro te behalen valt. Dat geldt echter alleen als er vooraf flink geïnvesteerd wordt in ICT-toepasingen in de zorg. En investeren wil Fortuyn weer niet.

Stel dat Fortuyn inderdaad rigoureus wil schrappen in de administratieve lasten bij de overheid, dan valt daar rijksbreed maximaal 1,7 miljard euro te halen. Volgens Actal, de commissie die zich bezighoudt met de administratieve lasten, is een reductie van de papierhandel met een kwart ,,haalbaar''. Ook hier geldt echter: eerst investeren, daarna profiteren.

Het openbaar vervoer moet beter: in de Randstad iedere tien minuten een bus, metro, trein of tram, geen dienstregeling. ,,Kost miljarden'', luidt het commentaar van Verkeer en Waterstaat, verwijzend naar de studie `hoogfrequent-vervoer' in het Nationaal Verkeer en Vervoersplan.

Fortuyn wil land- en luchtmacht afschaffen en slechts de marine handhaven. De besparingen die Fortuyn daarmee behaalt (2,1 miljard euro voor de landmacht en 1,3 miljard voor de luchtmacht) zouden fenomenaal zijn. Daar staat echter herinvoering van de dienstplicht tegenover. Dat betekent dat de ongeveer 185.000 18-jarigen in Nederland (stand 2001) ofwel een militaire dienstplicht van twee jaar ofwel een sociale dienstplicht van een jaar moeten vervullen. Geschatte kosten op basis van oude `diensplichtcijfers' van Defensie uit 1996 (gecorrigeerd voor inflatie 17.000 euro per dienstplichtige): 3,15 miljard euro per jaar.

Het verdrag van Schengen moet opgezegd worden, vindt Fortuyn: Grenzen weer dicht en controleren. Het aantal douaniers zou dan volgens een schatting van een douane-woordvoerder uitgebreid moeten worden met 2.500. Kosten: ongeveer 125 miljoen euro. Alle containers en stukgoederen die Nederland via weg, water en lucht binnenkomen moeten van Fortuyn ook weer gecontroleerd worden. Dat betekent volgens het ministerie van Financiën 35 extra containerscanners à 5 miljoen euro, plus 900 man personeel: 220 miljoen euro.

Het lijkt een redelijke veronderstelling dat het begrotingstekort oploopt als Fortuyn al zijn ideeën wil uitvoeren. In ieder geval loopt door de maatregelen die Fortuyn het aantal werklozen op korte termijn waarschijnlijk spectaculair op (ambtenaren, militairen), met alle gevolgen voor de uitkeringen (13.000 euro per werklozen per jaar) van dien. De sociale premies zullen omhoog moeten, hetgeen een lastenverzwaring voor de burgers betekent. De nu nog bestaande overschotten in de sociale fondsen wil Fortuyn in het kader van de lastenverlichting voor werkgevers terugsluizen naar het bedrijfsleven.