Warme koffie met ongebluste kalk

Koffie kopen bij het tanken betekent meestal geknoei met poedermelk, oploskoffie en plastic bekertjes die in de eerste bocht omvallen. Natuurlijk kun je ook thuis een thermosfles vullen of, beter nog, stoppen bij een van de ontelbare Starbucks-filialen voor een echte café latte. Maar voor haastige Britten, gewend als ze zijn aan voorverpakt gemaksvoedsel, is er sinds kort een Derde Weg: het zelfwarmende blikje koffie.

Nestlé, het voedselconcern, werd in 1998 enthousiast over een ontwerp van twee Britse universitaire ondernemers. Vier jaar later liggen bij de Whistlestop-supermarkten op stations en vliegvelden en in sommige pompstations de eerste blikjes Nescafé Hot When You Want Coffee. In twee klassiek-Britse koffiesmaken:met suiker en veel melk, of alleen met veel melk. Voor 1,60 pond (2.50 euro), ruim een eurocent per milliliter, bijna tien keer zoveel als euro ongelood.

Als het experiment aanslaat – en de reacties van consumentenpanels en (geheime) verkoopstatistieken zouden daar volgens Nestlé op wijzen – kan ook het Europese continent binnenkort de eerste exemplaren op de schappen verwachten. Voor het blikje, intussen internationaal bekroond, bestaat alleen al op de Britse eilanden een potentiële markt van een half miljard exemplaren per jaar, gelooft het concern. En als de geestelijke vaders gelijk hebben, heeft canned heat een nog grotere toekomst: ook thee, chocola, soep, glühwein en zelfs verkoudheidsdrankjes kunnen er mee verkocht worden.

Zelfwarmend voedsel is niet nieuw. Al vóór de Tweede Wereldoorlog bestonden er blikjes rats, kuch en bonen die zichzelf verhitten door het langzaam verbranden van cordiet, een soort buskruit. En vandaag zullen opnieuw duizenden Amerikaanse soldaten in schuttersputjes van de Balkan tot Afghanistan hun gevechtsrantsoen kokendhete spaghetti with meatballs hebben gegeten uit een aluminium zak, die intern wordt verhit door een chemische reactie waarbij warmte vrijkomt.

In Japan wordt voor het verwarmen van voorverpakte sake al langer een andere exotherme reactie toepast: ongebluste kalk met water. Die reactie – voor de liefhebber: CaO + H2O > (Ca(OH)2 + 15 kilocalorie – werd ook de grondslag van de blikjeslijn van Nescafé, terwijl het Californische bedrijf Ontro volgend jaar plastic bekers koffie op de markt gaat brengen, die volgens hetzelfde principe worden verhit.

De thermotic can, zoals Nestlé's stalen blikje formeel heet, is uiterlijk een standaardblikje van 330 ml, met een dubbele, warmte-isolerende wand en een conische bodem, als de ruim uitgevallen ziel van een fles. Daarin bevindt zich het verwarmingselement dat ruim 120 ml inneemt. Het element wordt geactiveerd door aan de onderkant een plastic nop in te drukken. Dat verbreekt een verzegeling, zodat water de kalk bereikt en de reactie begint. Drie minuten laten staan, even schudden en opentrekken met de bekende ringsluiting. Een plastic opzetrand moet verhinderen dat je je lippen brandt aan de vloeistof van bijna 60 graden Celsius, die zeker twintig minuten warm blijft.

Het zelfwarmende blikje, waarop toen nog niet de naam Nestlé stond, is een idee van twee jonge ondernemers, Matthew Searle en Carden Taft, die hun brainwave kregen in het ijskoude kantoor zonder koffieapparaat waar ze vanaf 1995 werkten. In 1996 richtten ze het bedrijfje Thermotic Developments Ltd (TDL) op. Maar om te bewijzen dat de overbekende reactie van ongebluste kalk met water ook veilig,goedkoop en efficiënt kon worden toegepast, was uitgebreid onderzoek en de medewerking van een reeks andere bedrijven nodig.

Het Institute for Cryogenics van de Universiteit van Southampton deed het laboratoriumwerk naar het precieze verloop van de reactie. Daar ook werd een prototype gemaakt, waarna een injectie venture capital uit de derde geldstroom TDL in staat stelde een fabriekje te bouwen in Mansfield (bij Nottingham), om het prototype geschikt te maken voor massaproductie.

Vanaf 1998 werd Nestlé een serieuze kandidaat-afnemer. Zestig jaar na de lancering van Nescafé en tien jaar na zijn geavanceerde espressocapsule, was het op zoek naar een product om de snelle kop koffie een verjongd en sophisticated imago te geven. Met de Brits-Nederlandse staalfabrikant Corus werd daarop een eerste testserie van een paar duizend blikjes gemaakt en kreeg massaproductie het groene licht.

In zijn fabriek in Worcester, op de grens van Engeland en Wales, maakt Crown Cork & Seal, de Amerikaanse verpakkingsreus, nu uit gelamineerd Corus-staal de wand van de blikjes en last er de conische bodem in. Daarna worden de blikjes gevuld en hermetisch gesloten bij Nestlé in Ashborne (Kent). Vervolgens reizen ze naar TDL in de Midlands, waar intussen 150 man werkt. Daar wordt het verwarmingselement aangebracht, met de `activator' die uit één stuk plastic bestaat. TDL legt tevens een isolerend stuk ribbelpapier rond het blik, plus een etiket van krimpfolie en de `lippenrand', ook van plastic.

Nestlé had al eerder interesse in het blikje, maar werd pas echt enthousiast toen duidelijk werd dat het afvullen en het aanbrengen van de verwarming niet op dezelfde plek hoefde te gebeuren. Het bedrijf kon de blikjes zo op dezelfde manier behandelen als andere blikjes terwijl er geen gevaar bestond voor vervuiling van zijn productielijn. ,,Afvulstraten hebben de neiging af en toe een blikje te vermalen'', vertelde TDL-oprichter Searle vorig jaar tegen Packageworld, de branchebijbel. ,,En ongebluste kalk is niet het prettigste spul van de wereld om in een voedselfabriek te hebben.''

En in de vuilverwerking dan? Geen probleem, zei Jan Kleijn van Corus Packaging in IJmuiden in het Chemisch Weekblad. Bij het merendeel van de afvalverwerkingsinstallaties wordt het blik nu al voor tachtig procent uit huis- of bedrijfsafval gescheiden en kan met kalk en al worden gerecycled. Bovendien is kalk een nuttige hulpstof bij de staalproductie.''

Blijft de vraag of het aanslaat. Nestlé-focusgroepen mogen denken dat het drankje een hit wordt bij vertegenwoordigers en trein- of vliegtuigpassagiers. Sommige koffieverslaafde Britten denken er anders over. Een proefpanel van de Londense uitgaanskrant Time Out ventileerde gemengde reacties waarvan een deel volgens het blad beter niet kon worden afgedrukt. Al zag één proever wel emplooi voor de blikjes bij het kamperen. En de nerds van PC World, die het blikje testten tijdens het testen van computers, concludeerden dat Nescafé Hot When You Want Coffee ongeveer zo smaakt ,,als je mag verwachten van opgewarmde koffie die een paar weken in een blikje heeft gezeten.''

Op het Londense bureau van deze krant staken de stemmen. Eén (minderjarige) proever vond de melk- en suikervariant ,,best lekker''. De chef van de postkamer moest daarentegen even denken aan de woorden van toneelschrijver Christopher Fry dat ,,Engelse koffie geroosterde melk'' is.