Kampioen Kok naar het voorste gelid... waar oudere leiders worden gerecycled... in de strijd tegen politiek weeskind

Hoe opmerkelijk was het optreden van de minister-president op zijn wekelijkse persconferentie twee weken geleden eigenlijk? Daar zat de voormalige PvdA-leider, formeel namens zijn coalitiepartners, na de voor de traditionele partijen desastreus verlopen gemeenteraadsverkiezingen en hij waarschuwde tegen Pim Fortuyn. Met zijn grote handen maakte Kok een denkbeeldige bal voor zich op tafel en zei: ,,Het is een hype.'' Veroorzaakt door de media, zo voegde hij eraan toe.

Fortuyn had vervolgens de gelegenheid weer eens te fulmineren tegen de `Haagse politiek' die de Trêveszaal misbruikte als Paars partijkantoor. En andere ministers, zoals de VVD'er Jozias van Aartsen, distantieerden zich van Koks zwartgalligheid.

Sinds in peilingen de dreigende aardverschuiving in de nationale politiek als gevolg van het fenomeen Pim Fortuyn zich aftekent, was Kok zich op de achtergrond nadrukkelijk met de campagne gaan bemoeien. ,,De vorige keren, in 1994 en 1998, ging het over hemzelf, dus was hij wat bescheidener. Maar nu gaat het om Ad. Hij zit er bovenop. Gék word ik soms van die man,'' zegt een van de leden van het campagneteam.

Kok kwam bovendien uit de coulissen naar voren om zijn opvolger daadwerkelijk bij te staan. Op een partijbijeenkomst in Musis Sacrum in Arnhem, vóór de gemeenteraadsverkiezingen, waarschuwde Kok voor ,,de wildemansbende'' van Fortuyn. En ook op een campagnebijeenkomst in Delft kreeg de Rotterdammer een veeg uit de pan.

Al eind augustus vorig jaar werd duidelijk dat Wim Kok een nadrukkelijke rol zou gaan spelen in de verkiezingscampagnes. Toen de PvdA-leider aankondigde dat hij niet meer beschikbaar zou zijn voor de Tweede-Kamerverkiezingen, en fractievoorzitter Ad Melkert aanbeval als zijn opvolger, zei hij dat hij zou gaan `helpen'. De campagenestrategen van de PvdA wilden op deze manier kennelijk voorkomen dat de circa tien zetels van zwevende kiezers die op de partij stemmen wegens Kok, de zogeheten premierbonus, geheel verloren zou gaan. Op het PvdA-congres, eind december vorig jaar, werd duidelijk wat de rol van Kok zou zijn: hij zou samen met Melkert het duo `Veel gedaan-Veel te doen' gaan vormen. Kok was gecast in de rol van de emeritus-politicus die verantwoording kwam afleggen voor het gevoerde beleid, terwijl Melkert de man met visie zou spelen.

Inmiddels is echter duidelijk dat het niet meer om de premier-bonus alleen gaat. En in een strijd om het politieke voortbestaan heeft de PvdA de kampioen Kok nodig in de voorste gelederen.

Maar het fenomeen van het recyclen van de oude leider beperkt zich niet tot de sociaal-democraten: het is dé trend van dit verkiezingsseizoen. Zo schakelde D66 haar oprichter en stemmenmagneet Hans van Mierlo in. Tot nu toe was diens immer gebruinde gelaat slechts één keer te zien, maar wél aan de vooravond van de gemeenteraadsverkiezingen in het veelbekeken tv-programma Barend en Van Dorp. De komende weken zal hij naar verwachting vaker verschijnen, hoewel de partij formeel alleen campagne zegt te voeren met mensen die ook op verkiesbare plaatsen staan.

De VVD kent zelfs drie prominenten, die de indruk maken voornamelijk door zichzelf naar voren geschoven te zijn om de partij te redden, en die in ieder geval onverkiesbaar zijn: Eurocommissaris Bolkestein, erelid Vonhoff en natuurlijk erelid Wiegel. De lijsttrekker zelf, Hans Dijkstal, valt achter die phalanx van vaderfiguren nauwelijks meer te ontwaren. Onder invloed van de dramatische peilingen (de partij zou net als de Lijst Pim Fortuyn rond de 25 zetels uitkomen) werd met name Wiegel opgestuwd. Maar het afgelopen weekeinde spraken de VVD-partijbaronnen plechtig af dat Dijkstal écht de enige echte lijsttrekker is – en de kandidaat-premier, zo voegde partijvoorzitter Eenhoorn daaraan toe. Wel gaat Wiegel `helpen'. Bijkomstigheid is dat de VVD zich gaat uitspreken in Jip en Janneke-taal, zoals Dijkstal zaterdagavond in het radioprogramma Met het Oog op Morgen zei. Vast niet bedoeld is dat de liberalen het electoraat gaan infantiliseren, maar dat zij op veler verzoek eindelijk `duidelijke taal' gaan spreken. Het is in ieder geval taal uit een tijd dat er bijvoorbeeld nog geen `asielzoekersprobleem' bestond en dat `onderbuikgevoelens' nog bestreden werden met Rennies.

Bij het CDA valt een trendbreuk waar te nemen als het gaat om het inzetten van de oude garde. Maar dat heeft wellicht te maken met de hardhandige cultuur binnen die partij als het gaat om leiderschapswisselingen. Eermalig CDA-coryfee Ruud Lubbers bezorgde de partij in 1994 door zijn agitatie tegen zijn opvolger Elco Brinkman een historische verkiezingsnederlaag. Hij zal niet gauw gevraagd worden om bijstand tijdens de campagnes. En zo is van de grotere partijen, voorzover daar nog sprake van is, het CDA verweesd de campagne ingegaan, louter vertrouwend op de VU-branie van lijsttrekker Balkenende.

Welbeschouwd is Pim Fortuyn ook een politieke wees; in de zin dat hij in het verleden is afgewezen toen hij onderdak trachtte te vinden bij achtereenvolgens de PvdA, de VVD en het CDA. In zijn veelbesproken verkiezingsprogrammaboek noemt Fortuyn zich, na het overlijden van zijn moeder, letterlijk een `weeskind'. ,,Ik zal het moeten doen zonder de enige volstrekt onvoorwaardelijke liefde die in het leven bestaat en dat is de moederliefde.'' Dat zijn vader nog leeft, doet daar niets aan af. Maar het boze weeskind Fortuyn staat klaar om af te rekenen met zijn politieke pleeggezin.

Geheel volgens de heersende trend schakelt Fortuyns voormalige verkiezingsvehikel, Leefbaar Nederland, wel iemand in van de eer-vorige generatie. Maar het optreden van de ex-KVP'er en oud-minister van Verkeer Westerterp als running mate van de lijsttrekker Fred Teeven is meer een persiflage op de heersende Vatersuche in de politiek waar de lijsttrekkers nog altijd worden gedomineerd door de generatie van politici die vinden dat zij ,,het land na de oorlog hebben opgebouwd''. De ironie wil dat politieke vernieuwing die nu in de lucht hangt, gebracht moet worden door een 54-jarig enfant terrible dat terug wil naar het Nederland van de wederopbouw.

Deze week spreekt de Tweede Kamer over de Ziektewet en de hbo-fraude (morgen) en over de drijfjacht (donderdag). De Eerste Kamer behandelt morgen het Protocol van Kyoto over klimaatverandering.