Erotomaan en nerd in kil en technisch lab

Het licht is hard en koud. Meters en klokken beschijnt het, en buizen en vaten en alles wat ingenieurs nodig hebben voor hun onderzoek. Zuidelijk Toneel Hollandia koos een laboratorium als locatie voor de voorstelling GEN - een reusachtige hal in het toch al immense gebouwencomplex van de Eindhovense Technische Universiteit. Zo roept alleen al de plek het paradoxale gevoel op waar GEN over gaat: het gevoel van verlorenheid in een kil-berekende wereld en de malle behoefte om die verlorenheid met behulp van nog meer berekeningen te bestrijden.

GEN, gebaseerd op Michel Houellebecqs roman Elementaire deeltjes, kaart het probleem aan van de ontheemde mens die de wetenschap omarmt in de hoop op een herbergzamer toekomst. Het personage Michel is een moleculair bioloog met een missie. Een betere variant van het humane ras wil hij kweken: vrediger, gelukkiger en minder eenzaam. Genetische experimenten moeten dat doel naderbij brengen. Voorlopig echter bevindt Michel zich samen met de hele westerse beschaving in een diepe crisis. Hij wijt die crisis aan de emancipatiegolf van de jaren zestig. De alles-moet-kunnen-mentaliteit heeft geleid tot stompzinnige promiscuïteit en een gruwelijk gebrek aan liefde. Gezinnen vallen als los zand uit elkaar, niemand durft zich te binden en seks is verworden tot een louter biologische aangelegenheid waarbij alleen de leeftijd (jong) en het formaat (extra extra large) van de geslachtsorganen ertoe doet. Geen seksuele bevrijding is nodig, maar bevrijding van de seksualiteit, vindt de auteur, die eveneens Michel heet, en hij droomt van een mens zonder driften. Maar de hogere diersoorten die Zuidelijk Toneel Hollandia en Houellebecq tonen, verkeren nog in het stadium waarin mannetjes en wijfjes paren, met alle pijn vandien. Jeroen Willems speelt zowel Michel als diens halfbroer Bruno: de één een gefrustreerde nerd, de ander een zielige erotomaan, en beiden enorme egoïsten. Bij wijze van straf sterven hun wijfjes voordat aan de voortplantingseis is voldaan.

Dit alles ensceneert Johan Simons op luttele vierkante meters van de academische hal. Het publiek zit in fauteuils die rechthoekig zijn gerangschikt en binnen die rechthoek, wanneer ze niet zelf een paar zetels bezetten, lopen de acteurs heen en weer. Om preciezer te zijn: ze lopen achter elkaar aan, want het mannetje krijgt door zijn zelfzucht de wijfjes niet dadelijk te pakken. Elsie de Brauw en Betty Schuurman vertolken die wijfjes, gevoelige wezens van veertig die al een lang en onbevredigd liefdesleven achter de rug hebben. Ze zijn beter dan de mannen, deze Houellebecqse vrouwtjesdieren, maar toch ook vol walging en leegte. Schuurman speelt Christiane, die verlamd raakt door een rugwervelbreuk in de seksclub. De Brauw is Annabelle: bij haar constateert men als zij zwanger is baarmoederhalskanker waarna de vrucht wordt verwijderd. Een schelle mix van melodrama, porno en quasi-wetenschappelijke traktaten legt de schrijver zijn figuren in de mond, en Simons citeert hem instemmend, in een op het randje van smakeloosheid balancerende collage.

Zuidelijk Toneel Hollandia onderzocht de complexe kwestie van seks, voortplanting en genetische manipulatie al eerder. Ze kwam aan de orde in het onder andere voor agrariërs gemaakte project Varkens/Boeren en in het nog oudere Woyzeck. Ook het decor van Woyzeck zag eruit als een laboratorium, met dokters in witte jassen en de arme proefpersoon in een bak ijskoud water. Het lab in GEN is realistischer - en in artistiek opzicht minder spannend. Simons laat zich zo door Houellebecq intimideren dat diens brutaliteit op bepaalde momenten omslaat in eerbiedig geprevel, al moet gezegd dat Willems met zijn houterig-mannelijke bewegingen en opzettelijk stokkende spraak humor in de serieuze bedoening brengt. GEN zet wel aan tot lezen. En tot bezorgdheid over die binnenkort van hun leed ofwel humaniteit bevrijde elementaire deeltjes.

Voorstelling: GEN [What dare I think?] door Zuidelijk Toneel Hollandia. Regie: Johan Simons. Gezien: 15/3 Technische Universiteit, Eindhoven. Daar t/m 13/4. Inl 040-2460656.