Een Iraanse passie voor het vrije woord

De Iraanse uitgeefster Shahla Lahiji is een compromisloos hervormer. Maar hoezeer de conservatieven haar ook op de nek zitten, ze laat zich door hen niet tegenhouden.

Shahla Lahiji komt binnen en duikt onmiddellijk het gesprek in. Ze begint antwoord te geven zonder dat er nog een vraag gesteld is, slaat een zijweg in en wat ze nú weer net heeft meegemaakt! Dit alles in razend tempo. Ze zit barstensvol energie, allemaal voor haar passie: het woord, het gedrukte woord – ze is feministisch uitgever, vorig jaar veertig nieuwe boeken en voor alles wat ermee te maken heeft – ze heeft net een nieuw project opgezet in Teheran, een literair centrum met boekwinkel (,,altijd handig voor een uitgever'') en een bibliotheek waar iedereen gratis boeken kan komen zitten lezen, met een kop thee erbij. Er worden ook documentaires getoond en lezingen gegeven. Vanavond vertellen vertalers hoe zij te werk gaan. Jongeren wil Shahla Lahiji ermee trekken, om hun haar liefde voor het woord door te geven.

Maar in Iran wordt het woord met argwaan bekeken. Want wie met het woord bezig is, komt al gauw terecht bij het vrije woord, en Lahiji's volstrekt compromisloze strijd daarvoor heeft haar in een staat van permanente oorlog met ,,hen'' gebracht. ,,Ze zijn bang omdat ik het woord vrijheid probeer uit te leggen, en de woorden fundamentalisme, en filosofie, censuur.'' `Ze', door haar niet verder aangeduid, zijn de conservatieven die de inspanningen tot hervormingen in Iran proberen te blokkeren waar ze maar kunnen. `Ze' komen dan ook herhaaldelijk terug in het gesprek.

Shahla Lahiji heeft vandaag net de boete van 5 miljoen riyal (625 dollar) betaald waarmee ze het hoofdstuk `Berlijn' afsluit. Met een groep Iraanse hervormers, uitgelaten na hun overwinning in de parlementsverkiezingen van februari 2000, woonde enkele maanden later een conferentie in Berlijn bij waar iedereen het woord deed over het hervormingsproces in Iran. De conservatieven in Iran gebruikten wat daar gezegd werd om een grootscheeps tegenoffensief te lanceren.

,,We wisten al in Berlijn dat we gevaar liepen. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken vertelde ons dat we voorlopig daar konden blijven. Maar ik heb nu eenmaal een bepaald karakter, en als er wat ging gebeuren, dan moest dat maar.''

,,Eigenlijk heb ik niets gezegd in Berlijn, naar mijn mening; hier ben ik veel openhartiger. Ik legde de kwestie van censuur uit, ik zei geen woord verkeerd. Feiten en de waarheid. Ik overdrijf nooit. Ik zei alleen dat censuur censuur is. Of er nu een millimeter censuur is of een meter, je kunt het niet toestaan. En ik zei dat de tijd van de kuisheidsgordel voorbij was. Ik bedoelde dat al dat toezicht op de maatschappij niet meer van deze tijd is, maar ze maakten ervan dat ik me tegen de zedelijkheid had gekeerd.''

De Iraanse staatstelevisie, een wapen in handen van de conservatieven, zond de toespraak uit, dat wil zeggen een zorgvuldig geknipte en weer aan elkaar geplakte selectie. ,,Mensen schreven aan de televisie: `waarom zonden jullie het niet uit zoals het was?' En de directeur van de televisie, Larijani, kapte dat handig af: `Wat mevrouw Lahiji zei was heel, heel slecht. We kozen nog het beste deel'.''

Alle Berlijngangers werden na terugkeer in Iran gearresteerd. Lahiji bracht twee maanden in voorarrest door, in eenzame opsluiting in een hele kleine cel in de beruchte Evingevangenis ze gebaart de afmetingen: eerder een kast. Maar het was mijn cel, zegt ze, mijn eigen huisje. ,,Eerst mocht ik er niet uit, en liep ik op en neer in mijn cel, wel vijfduizend, zesduizend keer per dag van muur naar muur. Ik volgde de zon met mijn voeten.''

Samen met mensenrechtenadvocate Mehringiz Kar, eveneens lid van het Berlijnse gezelschap, werd ze tegen een borgtocht van 500 miljoen riyal vrijgelaten. ,,De hoogste borgtocht van allemaal – heel kostbare dames waren we.''

Kar en Lahiji waren niet alleen de kostbaarsten, maar ook kennelijk de gevaarlijksten: de enigen die achter gesloten deuren werden berecht. ,,Want ze wilden niet dat de mensen te weten kwamen wat we zeiden. Wat wij zeiden ging immers over de hele Iraanse maatschappij als zodanig'', niet over een specifiek onderdeel daarvan.

Het proces was een farce. Als bewijsmateriaal werd onder andere een gedicht van de beroemde en geliefde ook bij de leiders van de Islamitische Republiek – veertiende-eeuwse Iraanse dichter Hafez aangevoerd, dat Lahiji in haar voordracht in Berlijn had gedeclameerd. Ze draagt het voor deze gelegenheid opnieuw voor:

,,Laten we een nieuwe wereld maken

Laten we een nieuwe lente maken

Laten we een nieuwe bloem maken

Als iemand de situatie wil houden zoals ze is.''

,,Het is Hafez, zei ik tijdens het proces, het gaat over verdriet. `Aha', zeiden ze, `dus de Islamitische Republiek Iran en verdriet is een en hetzelfde? Dan beledigt u de rechtbank'.''

Lahiji en Kar werden in januari 2001 beiden tot vier jaar gevangenisstraf veroordeeld. ,,Ze zeiden dat we het islamitisch regime ten val wilden brengen.''

,,Ik was zo boos, ik wilde een koffer pakken en me weer bij de gevangenis melden. Maar mijn vrienden overtuigden me dat het verstandiger was dat niet te doen. In plaats daarvan schreef ik een brief aan de rechtbank: het is allemaal niet waar. Ik geloof niet in de rechtbank en de straf. Mijn advocaat maakte er een verzoek om hoger beroep van.''

In hoger beroep werd Lahiji eerst vrijgesproken. Maar de rechter werd ontslagen ,,dat kon helemaal niet volgens de wet, je kan geen rechter ontslaan!''. Zijn vervanger veroordeelde haar tot de boete van vijf miljoen riyal. ,,Wegens belediging van de republiek moet je de regering een boete betalen'', hoont ze.

,,Als een op hol geslagen paard'' zegt ze zelf, ging ze vorig jaar aan het werk om haar oude droom van een literair centrum te verwezenlijken. Maar haar problemen waren niet voorbij. Ze had de grootste moeite om de benodigde vergunningen te krijgen en nu dat is gelukt en de boeken sinds een paar maanden in de kasten staan, merkt ze hoe ze in de gaten wordt gehouden. Een conservatieve krant schreef: ,,Eerst organiseerde ze de oppositie in het geheim, en nu doet ze het openlijk''. Lahiji lacht luid en wijst op de boeken om haar heen. ,,Kafka, Victor Hugo, die het regime ten val brengen!''

Ze heeft te horen gekregen dat ze niet mag adverteren voor haar programma van lezingen. Voor elke bijeenkomst moet ze weer bij het ministerie van Islamitische Leiding vechten om een vergunning. ,,Al mijn energie moet ik in de verdediging steken in plaats van in het programma. Het is zo zonde van de energie'', zucht ze. ,,Waarom kunnen ze niet geloven dat een op hol geslagen paard zijn idealen heeft?''

Derde artikel in een serie over Iran. Eerdere afleveringen verschenen op 14 en 16 maart. Ze zijn terug te lezen op www.nrc.nl