Toveren op tekenpapier

Een paar lijnen trekken en de toekomst is duidelijk. Technische analyse is populair. Ondanks of dankzij zulke mythes.

Een potlood, een liniaal en een paar velletjes ruitjespapier. Met dit gereedschap de financiële toekomst kunnen voorspellen is misschien de droom van elke technische analist, maar reëel is dat beeld over de grafiekenlezer niet. Royce Tostrams, een van de grondleggers van technische analyse in Nederland, is de eerste om de magie weg te nemen. ,,Wij bieden met wisselend succes een aanvulling op andere vormen van beursanalyse. Het is een methode die in de financiële wereld inmiddels breed is geaccepteerd. Ook alle grote banken hebben technische analisten rondlopen.''

Aandelenanalisten zijn grofweg in twee groepen te verdelen. Aan de ene kant, veruit de grootste groep, de fundamentele jongens die vooral naar de sterke en zwakke kanten van een bedrijf kijken, de markt en ook de (macro-)economische omgeving. Aan de andere kant de technisch analisten die alleen naar de koersontwikkeling kijken van de `markt' en van de `bedrijven' op de beurs. Zij veronderstellen dat alle informatie hierin vanzelf tot uitdrukking komt. Langs pieken en dalen van de koersgrafiek worden lijnen getrokken die kunnen dienen als weerstand (koers kan moeite hebben om voorbij dit punt te komen) of als steun (dalende koers kan hier gestuit worden).

Menig belegger trekt die lijnen inmiddels aan de Nederlandse keukentafel. Het bedrijf van Tostrams heeft 30.000 betalende internetklanten en 4.500 abonnees van het Weekblad Technische Analyse. Websites van de Telegraaf en van internetbroker Alex geven technische analyses, terwijl de onafhankelijke site www.ta.nl op spannende beursdagen meer dan 15.000 bezoekers kent. ,,De economische wetenschap kan niet alle koersbewegingen verklaren omdat het gedrag van de beleggende massa niet volledig rationeel is. Goede resultaten van Philips worden bijvoorbeeld niet ineens in de koers verwerkt, maar dat kan dagen duren. Om dat irrationele gedrag goed in kaart te brengen, kan technische analyse helpen'', aldus Tostrams.

Technische analyse berust op drie fundamenten: de markt verwerkt alle beschikbare informatie, koersen volgen trends en de geschiedenis herhaalt zich. Garantie op succes geeft Tostrams niet. ,,Maar ik heb het met mijn Nederlandse portefeuille de afgelopen dertig jaar slechts vier keer slechter gedaan dan de AEX-index. Gemiddeld hebben we het in die tijd een half procent per maand beter gedaan.'' Voor die portefeuille lijken de spelregels simpel: de trend – het koersverloop in de afgelopen twaalf maanden – moet positief zijn, terwijl het aandeel beter moet presteren dan het gemiddelde van de 25 hoofdfondsen. ,,Dan krijg je zo'n 10 tot 12 fondsen. Presteert er één onder het gemiddelde, dan gaat die er snel uit.''

Het meeste verzet tegen technische analyse komt uit academische richting, waar de term `voodoo finance' opgeld doet. In zijn invloedrijke boek A random walk down Wall Street concludeert de Amerikaan Burton Malkiel dat ,,na nauwkeurig wetenschappelijk onderzoek `chart reading' het voetstuk moet delen met alchemie.''

In Nederland zijn de opvattingen niet minder uitgesproken. Ben Jacobsen, hoofddocent financiële markten aan de Erasmus Universiteit, noemt technische analyse ,,kort door de bocht flauwekul. Het bewijs dat het niet werkt is 95 procent, en dan schat ik de resterende 5 procent nog hoog in.'' Alleen in de valutawereld denkt Jacobsen dat technische analyse enige zin kan hebben. Tostrams kent dergelijke kritische noten. ,,Hoe wetenschappelijker de mensen zijn, des te verder zijn ze van de markt verwijderd. Maar er is toch geen handelaar op de beursvloer die niet met grafieken werkt.''

Het grootste pensioenfonds van Nederland, het ABP, stelt zich gereserveerd op met betrekking tot technische analyse. Directeur Jan Straatman van ABP Aandelenbeheer zegt dat zijn beleggingen simpelweg te groot zijn. ,,Door onze grote beleggingen en door de grote porties waar wij mee handelen creëren wij zelf trends. Dan heeft het weinig zin die te gaan bestuderen.'' Straatman geeft wel aan dat van technische analyse om tactische redenen gebruik wordt gemaakt. Het gaat dan niet om de keuze van het aandeel, maar om de timing van aan- en verkoop. Hij wil geen algemeen oordeel over technische analyse uitspreken, maar van groot enthousiasme lijkt bij ABP geen sprake.

Bij Iris, het onderzoeksbureau dat zowel Rabobank als Robeco bedient, speelt technische analyse een grotere rol. ,,Wij geven over aandelen een zogeheten bouwsteenadvies, waarin strategische, fundamentele, kwantitatieve en technische analyse elk een kwart uitmaken. Omdat ook bij het kwantitatieve oordeel (modellen) deels van technische analyse gebruik wordt gemaakt, is het belang dus nog groter'', zegt analist Joost van der Putten van Iris. Jacobsen van de Erasmus Universiteit is niet verbaasd. ,,Technische analyse is een prima verkooppraatje voor de banken. Mensen houden ervan. Als ze die niet in dienst hebben, krijgen ze te horen dat `bij Jantje wel technische analisten rondlopen'.''

Tostrams vindt het niet meer dan logisch dat klanten om technische analyses vragen. De wetenschap kan immers niet alles verklaren. ,,Steeds weer blijkt dat het gedrag van beleggers, het kuddegedrag, dezelfde vormen heeft. Het Wall Street van nu en van tien jaar geleden lijkt verschrikkelijk veel op de situatie van vijftig jaar geleden. Uit miljoenen grafieken kan je gemiddeld zo'n vijftien patronen halen. Menselijk gedrag is nu eenmaal niet veranderbaar.''

Wat te denken van zogeheten psychologisch belangrijke grenzen? De afgelopen dagen stond bijvoorbeeld de 512 punten-grens voor de AEX-index centraal op de beursvloer. Eind vorige week was die horde eindelijk genomen. ,,Dat niveau was inderdaad van belang. Vier maanden geleden was de index op dat niveau nog afgeketst.''

Nu deze weerstand is genomen ziet Tostrams de toekomst weer vrolijker in. In zijn weekblad Technische Analyse is voor het eerst sinds tijden weer enig optimistisme merkbaar. Ahold, Laurus en Van der Moolen (,,gestaag neerwaarts'') kampen met een dalende trend, maar KLM (,,breekt weerstand, koopsignaal'') ASML (,,speculatief koopwaardig op dips'') en zelfs KPN (,,zijwaarts tot gematigd opwaarts'') lijken de zon alweer door de wolken te zien.

Voor de AEX als geheel ziet Tostrams ook weer toekomst. ,,Vorig jaar voorspelden we dat die op een niveau van 370 punten zou komen, daar is hij tien punten vanaf geweest. Eerder dit jaar dacht ik dat we tussen de 400 en 450 punten zouden komen, maar die trend zijn we nu aan het verlaten.'' Wordt de weerstand van 512 punten (AEX-index) overtuigend (meer dan 3 procent) gebroken, dan komt volgens hem op termijn zelfs de 610 punten in beeld.