Liefde en literatuur

Zonder Jane Austen zou zowel de romantische fictie als de Oscaruitreiking er heel anders hebben uitgezien, stelt Pieter Steinz in zijn stoomcursus literatuur.

Het is Boekenweek, en in alle openbare bibliotheken van Nederland ligt de gratis `Boekenweektest' van Peter van Straaten: een boekje met 25 literaire illustraties die door de lezer aan het juiste meesterwerk over de liefde moeten worden gekoppeld. Een deprimerende opdracht: van de 25 love stories zijn er maar twee met een gelukkig einde: Jane Eyre van Charlotte Brontë en Liefde in tijden van cholera van Gabriel García Márquez. Met Julia, Emma, Adinda, Anna, Lara, Olga, Tita en het gros van hun even beroemde geliefden loopt het slecht, om niet te zeggen hopeloos, af.

Dat grote literatuur en gelukkige liefdes niet per se op gespannen voet met elkaar staan, bewijst het werk van Jane Austen, de Zuid-Engelse single die in in haar korte leven (1775-1817) zes liefdesromans met een happy end wist te voltooien. Wishful writing wellicht, want zelf trouwde ze nooit; ze woonde rustig bij haar familie op het platteland en maakte af en toe een uitstapje naar mondaine steden als Bath, Lyme, of Londen – allemaal locaties die in romans als Northanger Abbey en Persuasion een rol spelen.

Austens voorbeeld was de Engelse komedie, de comedy of errors van Shakespeare en vooral de zedenkomedies van de achttiende-eeuwer Oliver Goldsmith; haar romans worden gekenmerkt door levendige dialogen, herkenbare personages en toneelmatige verrassingseffecten, zoals plotseling opduikende brieven en vérstrekkend geroddel. Geen wonder dat Jane Austen populair is bij filmmakers, die haar werk omtoverden in kostuumdrama's (Sense and Sensibility, Persuasion), verplaatsten naar de moderne tijd (Clueless was Emma in Beverley Hills), en nu in afwachting zijn van een Oscar voor Renée Zellweger, de hoofdrolspeelster van de verfilming van Helen Fieldings Pride and Prejudice-actualisering Bridget Jones's Diary.

,,Heb je er één gelezen, dan heb je ze allemaal gelezen'', zeggen Austen-haters, die zich ergeren aan de ongetrouwde zusjes-op-zoek-naar-een-man waarvan het in haar romans wemelt. Maar dat zou niemand ervan moeten weerhouden om bijvoorbeeld Pride and Prejudice te lezen. Het verhaal van de snel oordelende Elizabeth Bennet en de schijnbaar onuitstaanbare Mr. Darcy sprankelt na 189 jaar nog steeds, van de beroemde openingszin (`It is a truth universally acknowledged, that a single man in possession of a good fortune, must be in want of a wife') tot het langverwachte eind-goed-al-goed. Vooral de komische bijfiguren – de oliedomme moeder, de sarcastisch-cynische vader, de supersnobistische edelvrouw – blijven je lang bij.

Aantrekken en afstoten, daar draait het om in de romantic comedies van Jane Austen, die met haar ironisch-formele, `Latineske', stijl en haar voorkeur voor sociale satire veel invloed uitoefende op schrijvers als Henry James en Edith Wharton. Maar ook in de populaire literatuur is haar invloed enorm; het stramien waarmee zij groot werd – man en vrouw maken ruzie bij hun eerste ontmoeting en vallen elkaar uiteindelijk in de armen – vormt de ruggengraat van alle romantische fictie. Bouquetreeksschrijvers en andere paardenfluisteraars doen er dagelijks hun voordeel mee.

ps@nrc.nl