Het messiaanse levensgevoel van Pim Fortuyn

Interessanter dan de inhoud van de plannen van Pim Fortuyn is het tijdsperspectief waarmee hij werkt. Hij wil de problemen van Nederland in korte tijd oplossen. Daarmee schaart hij zich in de traditie van messiaanse godsdienstige en politieke groeperingen. Ik zie Pim Fortuyn als het opmerkelijkste messiaanse fenomeen in Nederland sinds `ús ferlosser' Domela Nieuwenhuis.

De naam van zijn kieslijst, `Lijst Pim Fortuyn' is goed gekozen: het gaat om hem. Zoals in een messiaanse beweging concentreert de beweging zich geheel rond één persoon. Fortuyn is de man met charisma, maar meer nog is hij een man met roeping. Zijn slogan dat hij de volgende premier van Nederland wordt komt voort uit een diep roepingsbesef. Het is een opdracht die groter is dan hemzelf, het is een taak die hij niet zelf bedacht heeft, maar die hij ervaart als op zijn schouders gelegd. Dat geeft hem ook de kracht en de uitstraling boven zichzelf – en de andere politici – uit te stijgen.

Maarten `t Hart heeft een hilarisch verhaal geschreven over een predikant die in zijn jeugd op zondag donderpreken hield en verder op een racefiets rondreed, kon drinken als een ketter en gasten ontving door hen door het raam te hijsen. Juist die onaangepastheid zal zijn status van heiligheid, van iemand van `een andere kant', hebben verhoogd. Zo is het ook met Fortuyn. Hij kan het zich permitteren zijn onaangepaste karakter (weglopen tijdens een debat, `waar Pim komt komt ruzie') uit te leven, sterker nog: het vergroot zijn populariteit. De acceptatie van zijn openlijke homoseksualiteit is geen teken van de tolerantie van onze samenleving, maar het andere van de homoseksualiteit onderstreept zijn messianiteit.

Daarnaast is er zijn pose als martelaar. Eerst in geen enkel politiek gezelschap welkom en later ook nog door Jan Nagel verraden, zoals ook een messias wordt veracht en verraden.

Maar het belangrijkste kenmerk van een messiaanse beweging is de omgang met de tijd. Het messianisme probeert het rijk van God in een ogenblik te realiseren. Het grijpt naar de volheid van God in het heden. Het is een afscheid van de lange, geduldige weg van de Wet. Naar de politiek vertaald: het belangrijkste van Fortuyn is dat hij pretendeert in een korte spanne tijds de problemen van Nederland te kunnen oplossen. De kiezers kiezen hem niet om de inhoud van zijn plannen, maar omdat hij voorwendt de problemen nu te kunnen oplossen. De inhoud van zijn boek is daarom niet zo interessant. Interessant is alleen dat hij een boek heeft, waarmee Nederland hervormd zal worden. Melkert en Dijkstal hebben geen boek, zoals Fortuyn niet naliet op te merken in het lijsttrekkersdebat.

Fortuyns messianisme houdt verband met de situatie van onze cultuur. Sinds de jaren zestig is Nederland steeds meer in de greep van een cultuur waar het onmiddellijke (genieten) voorop staat. `Its now or never', zong Elvis en dat is het levensgevoel van vandaag. Iedereen wil zijn `Paradise by the dashboardlight' (Meatloaf).

Maar voor de modale mannen die op Pim Fortuyn stemmen is dat niet meer mogelijk. Op seksueel gebied zijn zij niet meer in staat tot het meervoudige orgasme dat onze cultuur voorschrijft en ze hebben weinig verdiend aan de hausse op de huizen- en aandelenmarkt. Zij zien een jongere generatie en rijkeren die wel deel hebben aan het onmiddellijke. En ze willen het ook. Fortuyn is hun laatste kans.

Tegenover Fortuyns messianisme zijn twee tegenstrategieën denkbaar. De eerste is die van Dijkstal, die zijn eigen tijdperspectief tegenover Fortuyn stelt: regeren is een zaak van veel tijd en van de lange termijn. Hij vertrouwt erop dat de tijd in zijn voordeel zal werken en dat de messiaanse stemming af zal zakken. Maar de verkiezingen zouden daarvoor wel eens te dichtbij kunnen zijn.

Een andere optie is dat er een concurrerende beweging ontstaat met messiaanse elementen die een hele andere (linkse) kant op gaat.

Hoe zal het eindigen met Fortuyn? Er zijn vele verschillende manieren waarop messiassen aan hun einde komen. Maar het aardigste lijkt mij toch als hij eindigt als de joodse (valse) messias Sabbatai Zwi. Op het hoogtepunt van zijn beweging bekeerde hij zich tot de islam, zijn volgelingen in opperste verwarring achter latend.

Coen Wessel is hervormd predikant te Heerenveen