Oom Gait

Het thema van de Boekenweek is liefde. Daar zal flink over gebrainstormd zijn, dacht ik eerst sarcastisch. Maar je kunt je vergissen. Toen er misschien wel bijna een jaar geleden over moest worden beslist, lag dat niet voor de hand. Andere onderwerpen drongen zich op. Multicultureel was al geweest. Culturele revolutie had een te zware politieke lading. Spoorwegen had gekund. Met dat woord wordt de horizon geopend, begint het avontuur. Maar hier was het toen toevallig verbonden met dat rondje. Om niet in een netelig parket te komen en het toch actueel te houden, heeft het CPNB voor de liefde gekozen, veronderstelde ik. `Nee! Marketing!', zei de modernste jongere van onze redactie.

Nu dient zich het probleem van de Boekenweek 2003 aan. Alles wijst erop dat we een keerpunt der tijden hebben bereikt, alles staat op losse schroeven, hier en in het buitenland. Waarom dan niet eens de gok gewaagd? Daag het collectief van de Nederlandse schrijftalenten uit, kies als thema voor het volgend jaar de toekomst. Dat heeft allerlei voordelen. Om te beginnen wordt er in onze literatuur niet zo veel aan gedaan. Utopisten en anti-utopisten, visionairen, fantasten zijn schaars. Ik denk aan Kees van Bruggen, zijn Het verstoorde mierennest (1916), waarin hij beschrijft hoe de aarde in de giftige staart van een komeet terechtkomt. Een mijnwerker en een jonge barones brengen er het leven van af, ontmoeten elkaar. Ze begrijpen dat zij de verantwoordelijkheid voor het voortbestaan van het menselijk geslacht dragen. Ze doen hun plicht, maar na verloop van tijd krijgen ze ruzie. Hun klasseverschil staat een duurzaam geluk in de weg.

Nog een voorbeeld schiet me te binnen, een kort verhaal van Belcampo, Het laatste getuigenis. Het begint in Holten, Overijssel. Daar woont een oom van de schrijver, Oom Gait. Hij denkt dat hij Napoleon is. Dat komt veel meer voor. De tehuizen zitten vol met Napoleons. Als ze hun steek opzetten, heb je geen kind aan ze. Dat doet oom Gait ook regelmatig, maar er is een verschil. Eenmaal onder zijn steek, wordt er iets onzegbaars over hem vaardig, een overtuigingskracht, een uitstraling waardoor eerst de directe omgeving in zijn ban raakt, dan de buurt en hij eindelijk heel Holten achter zich weet te krijgen. Het is een wederkerig proces. Hoe meer bijval hij krijgt, hoe krachtiger hij tot Napoleon wordt, wat zijn aanhang weer vergroot. Hij wordt nationaal nieuws, en daardoor onvermijdelijk de nationale Napoleon.

Iedere leider heeft een theorie en een plan. Ook oom Gait mankeert het daar niet aan. Nederland, zo vat ik zijn zienswijze samen, is in de versukkeling geraakt. Waar heeft ons volk zijn eertijdse glorie en rijkdom aan te danken? Aan de zee en de zeevaarders: Coen, Tromp, De Ruyter, Houtman, De Keyzer, Evertsen, Wassenaer van Obdam, Van Speyk, Piet Hein. Niet te tellen. En wanneer is de neergang begonnen? Toen we dijken gingen bouwen, polders aanleggen. Toen we de zee van ons vervreemdden. Dat is de theorie van oom Gait. En je moet toegeven: er zit iets in. Maar wat te doen, wilde zijn aanhang weten.

Gait zette zijn steek op, stak een hand tussen zijn vest, wees naar het Westen, het Noorden, en zei: `De zee moet terug!' Goed idee, maar hoe? `De dijken door steken!' Zo gezegd zo gedaan. Tot hun middel in het water, halleluja roepend, psalmen zingend beleefde het volk zijn redding. Dutch People Struck by Madness, meldde de Britse pers. Maar de Hollanders wisten wel beter. Zij waren gered, door oom Gait. Belcampo heeft het geschreven in de jaren dertig, in ieder geval na de Statenverkiezingen van 1935.

De toekomst dus, als thema voor de volgende Boekenweek. Een essay of een kort verhaal als geschenk. Dat kan van alles zijn. Sciencefiction, ons land over vier jaar. Samenzweringen, machtsgrepen, straatgevechten, en daardoorheen (gelaagd), romances, ontsnappingen. Denk aan de Scarlet Pimpernel, een Sir Percy Blakeney die iemand uit de macht van een Oom Gait redt. Het is een soort literatuur waaraan we hier niet gewend zijn; althans niet aan dit genre boeken van eigen bodem. Ik denk dat daar in 2003 een markt voor is. Bovendien valt zo'n verhaal goed te verfilmen.

En zoals gezegd, als het eigenlijk overal revolutie is, alles in beweging, en wij op onze manier meedoen, mag de Boekenweek met het Geschenk niet achterblijven. Durf nu!