`Ik was nu eenmaal het beste in het scratchen'

De platenspeler ontwikkelde zich tot zelfstandig instrument en inmiddels is `turntablism' uitgegroeid tot een vorm van acrobatiek.

Als een scratchende dj achter de draaitafels tekeergaat, staat hij in een lange traditie. In Imaginary Landscapes No. 1 uit 1939 gebruikte de Amerikaanse componist John Cage verscheidene draaitafels, die hij `testtonen' liet afspelen op variabele snelheden. Vergelijkbare vroege pogingen van componisten als Paul Hindemith en Darius Milhaud zijn verloren gegaan. Van de hiphop kreeg de draaitafel als instrument een herkansing. Dj's uit de New Yorkse Bronx, vermoedelijk onkundig van het werk van Cage, gingen ritmische fragmenten van platen herhalen tot beats waarop het goed rappen was. En nu is turntablism uitgegroeid tot een vorm van acrobatiek. De beoefenaren ontmoeten elkaar op wereldkampioenschappen, waar ze elkaar de loef afsteken met almaar indrukwekkender trucs.

Op het podium van het Groninger Grand Theater is dj Netick indrukwekkend in de weer met twee draaitafels en de schuiven van zijn Vestax-mengtafeltje. Hij doet een paar optredens in Nederland met de Groninger jazzgroep Electric Barbarian, maar hij maakt van ieder vrij moment, zoals nu na de soundcheck, gebruik om te `trainen'. De Gentse trompettist Bart Maris, eveneens te gast bij Electric Barbarian, kijkt bewonderend toe hoe Netick de `breaks', korte, ritmische fragmenten, herhaalt en aan flarden scratcht. ,,Alsof je met een hele goede ritmegitarist speelt'', zegt Maris over zijn bandgenoot.

Als het even kan oefent hij drie uur per dag, zegt Netick, de negentienjarige dj uit het Franse Rennes. In september vorig jaar werd hij wereldkampioen in de categorie face to face battle: om de beurt in anderhalve minuut al je trucs laten zien. Hij begon toen hij een jaar of twaalf was. Van video's leerde hij hoe zijn grote voorbeelden het deden. Dat is ook een van de redenen om naar zulke competities te gaan. Maar: ,,het is niet zo dat we onderling geheimen uitwisselen, zo werkt dat niet. Daar is de competitie te sterk voor.''

In twee keer anderhalve minuut moet het dan gebeuren. De diverse, duizelingwekkende handelingen die je met twee draaitafels en een mengtafeltje kunt verrichten worden nauwgezet voorbereid. Met plakkertjes op de groeven is aangegeven waar de naald terecht moet komen. ,,Soms, als je precies weet wat je doet, kun je een beweging improviseren. Maar het luistert heel nauw. Als ik met zo'n groep als Electric Barbarian speel, heb ik een veel vrijere rol. Dan is er een ritmesectie en hoef ik zelf het ritme niet aan te geven.''

Danspubliek

En dat is precies de rol die de dj in de oorspronkelijke hiphop had. Dj Kool Herc, een New Yorker van Jamaicaanse afkomst, begon ermee: de meest ritmische fragmenten, waar zijn danspubliek het heftigst op reageerde, herhalen door naar een tweede platenspeler om te schakelen, waarop dezelfde plaat lag. Navolgers als Grandmaster Flash ontwikkelden het scratchen, een term die ontleend is aan het krassende geluid dat een plaat maakt als je die onder de naald terugdraait: zij mixten dat gekras niet weg, maar benutten het als ritmisch accent.

In de hiphop van de jaren tachtig was de dj onmisbaar. Rapalbums van die tijd hadden steevast een aparte scratch-track, waarop de rapper (eindelijk, volgens sommigen) zijn mond hield en de dj van dienst alle gelegenheid had om zijn kunsten te vertonen. Nu is er bij concerten van rappers wel eens een dj in de weer, maar meestal doet een begeleidingstape het harde werk en hebben de draaitafels vooral een decoratieve functie.

Turntablism werd een tegenbeweging, die de rapfans onder de neus wilde wrijven waar het eigenlijk om draait in de hiphop. ,,Tegenwoordig staat de persoonlijkheid van de rapper in de schijnwerpers, maar scratchen is een van de vier pijlers waar de hiphop-cultuur op rust'', zegt Rob Swift, afgestudeerd psycholoog en een van de drie dj's in de New Yorkse groep The X-ecutioners. ,,De andere drie zijn graffiti, breakdansen en rappen.''

Getto

Met zijn 29 jaar is Swift net oud genoeg om die goede oude tijd nog meegemaakt te hebben - waarbij zijn oudere broer, het geheim van een gedegen opvoeding in de popmuziek, hem goed van pas kwam. ,,Hij was dj en liet me kennismaken met alle aspecten van de hiphopcultuur. Ik heb me met van alles beziggehouden, maar ik was nu eenmaal het beste in het scratchen.''

De leden van de X-ecutioners ontmoetten elkaar rond 1990 op verschillende wedstrijden. Swift: ,,Je had destijds ook breakdance-, rap- en graffiti-wedstrijden.'' Dat heeft misschien van doen met het ontstaan van de hiphop in het getto, een omschrijving waaraan The Bronx overigens meer voldoet dan Queens. ,,In die omgeving is een competitiesfeer positief. Je wilt de beste zijn, al was het maar om te overleven. En dan kun je beter zoiets doen dan je bekwamen in de misdaad. En het houdt je als dj scherp, je moet constant nieuwe routines bedenken, je moet de aandacht van het publiek vasthouden.''

Dj Kypski heeft het wel gehad met die competitiesfeer. De Utrechtse dj, eigenlijk Thomas Elbers, won vier keer de Amsterdamse Turntablized-competitie. Hij wil zich niet meer beperken tot de kaders van de hiphop, want instrumentale muziek geeft veel meer mogelijkheden, vindt hij. Met zijn maatje C-mon, of Simon Akkermans, brengt hij deze zomer het album Vinyl Frontier uit. Volgende week brengt hij die muziek live in het Utrechtse Huis aan de Werf, ondersteund door enkele `echte' muzikanten - zelf is hij drummer. Daarnaast drijft Kypski The Wax Wankers, een vijfkoppig dj-collectief, een groep die scratchte met vinyl-exemplaren van Strawinsky's Le sacre du printemps.

De X-ecutioners mogen zich verheugen in de belangstelling van de highbrow kunstwereld. De groep trad op als slotact van het Electronic Evolution-festival in het prestigieuze Lincoln Center in New York - waar ook Imaginary Landscape No. 5, oorspronkelijk voor 42 platenspelers, werd uitgevoerd door onder anderen Marclay. Aan de andere kant heeft de groep nu wel genoeg van het underground-subcultuurtje. Hun tweede album, Built From Scratch, komt uit bij het hiphop-label Loud (van onder anderen Wu-Tang Clan) en telt samenwerkingsverbanden met bekende artiesten als Pharaohe Monch en Everlast en, op de single It's Going On, metalgroep Linkin Park. Want terwijl de rol van de dj in de mainstream-hiphop is gemarginaliseerd, blijkt de scratchende dj het toppunt van cool bij de razendpopulaire metalbands - om van het schattige Canadese zangeresje Nelly Furtado maar te zwijgen.

Swift: ,,Dat is waar. Maar die muziek heeft hiphop-trekken, ligt eigenlijk in het verlengde daarvan. En turntablism is lang genoeg underground geweest. Het moet nu maar eens aan het grote publiek duidelijk worden dat wij met onze draaitafels serieuze muzikanten zijn, dat we ons net zo uitdrukken als een gitarist, een rapper of een dirigent van een symfonie-orkest.''

The X-ecutioners: Built From Scratch (Loud 501563-2) distr. Sony

C-mon & Kypski treden 20, 21 en 22/3 op in Huis aan de Werf in Utrecht. Inl. tel. 030 2315440.