Gewillige secretaresse

Wat is er interessant aan de memoires van een secretaresse die het dagelijks leven van haar chef beschrijft? Een chef die vegetariër is, aan de maaltijd onsmakelijke verhalen vertelt over slachthuizen en in wiens bijzijn niet gerookt mag worden. Een chef die gek is op zijn hond, een wat afstandelijke relatie heeft met zijn vriendin, en die niet meer naar balletvoorstellingen gaat omdat hij de danseressen te mager vindt.

Die chef was Adolf Hitler. En dan zijn zulke, op het eerste gezicht saaie, memoires plotseling een belangwekkend historisch geschrift. Herhaaldelijk vraag je je af of de man die Traudl Junge beschrijft in Bis zur letzten Stunde de volksmenner, totalitaire dictator en massamoordenaar is die we kennen uit de geschiedenis. In het bijzijn van personeel, onder wie drie secretaresses, praatte Hitler vrijwel nooit over politieke zaken en de oorlog. Op de zeldzame momenten dat dat wel gebeurde, kreeg zijn `vriendelijke, welwillende, lachende gezicht' een `fanatieke, harde uitdrukking', schrijft Junge, die van 1942 tot 1945 voor Hitler werkte en haar herinneringen al in 1947 op schrift stelde. Een Weense gaste die Hitler verontwaardigd vertelt dat ze onlangs in Amsterdam een joods transport heeft gezien, kan de volgende dag vertrekken.

Maar dat zijn incidenten. Doorgaans is de sfeer rond de Führer als die op een verjaardag: het personeel dat in zijn geblindeerde trein met hem mee reisde als hij zich buiten zijn bunker in een bos in Oost-Pruisen begaf, verzamelde zich na het avondeten rond de kachel en luisterde beleefd maar vaak verveeld naar Hitlers gekeuvel. Over zijn hond, over kinderen, mode en gezondheid. Aan het einde van de avond werden steevast zijn favoriete platen gedraaid: operettes van Léhar, liederen van Wagner en van Strauss.

De schets van die kleinburgerlijke atmosfeer is de kracht van dit boekje, dat in makkelijk leesbaar Duits geschreven is. Het biedt de lezer een blik achter de schermen van de Historie met een hoofdletter. Feiten en feitjes die weinig of niets met de oorlog van doen hadden, maar die wel een nauwkeurig beeld schetsen van de man erachter. Bijvoorbeeld dat Hitler 's avonds niet naar bed wilde voordat zijn personeel hem liet weten dat het Rijk `vijandvrij' was, dat wil zeggen, zonder geallieerde bommenwerpers in het luchtruim. Vaak deed het personeel alsof, om zelf aan de nodige nachtrust toe te komen: het was niet de gewoonte dat de medewerkers gingen slapen als de Führer nog niet naar bed was.

De routine verandert na de aanslag op Hitler in de zomer van 1944. Junge beschrijft hoe Hitler geestelijk aftakelt, hoe hij weigert Berlijn te verlaten als de Russen oprukken, en hoe er de laatste dagen in de bunker alleen nog maar wordt gesproken over de beste manier om zelfmoord te plegen.

Junge's – kritiekloze – herinneringen verschenen vorige maand, met commentaar van Anne Frank-biografe Melissa Müller, bij een documentaire van de Oostenrijkse filmmaker André Heller waarin de inmiddels bejaarde dame vertelt over de intense worstelingen met haar verleden. In het voorwoord schrijft Junge dat haar boek geen late rechtvaardiging is, noch een boetedoening. Veeleer is het een poging tot verzoening met zichzelf. Junge stierf vorige maand op 82-jarige leeftijd, op de dag dat Hellers documentaire over haar op het Berlijnse filmfestival in première ging.

Traudl Junge: Bis zur letzten Stunde. Hitlers Sekretärin erzählt ihr Leben. Met Melissa Müller. Claassen, 271 pag. €19,60. In april verschijnt een Nederlandse vertaling bij uitgeverij Tirion.