Nationaal belang bedreigt Europa

De besluiten die nodig zijn voor de voltooiing van de Europese interne markt worden almaar lastiger. Het nationale belang steekt de kop op. Blair, Berlusconi en Aznar zitten op de locomotief, Schröder en Jospin hangen aan de rem.

Toen bondskanselier Gerhard Schröder onlangs arbeiders van Volkswagen toesprak, had hij een boodschap ,,aan het adres van de Brusselse Commissarissen', die aan duidelijkheid niet te wensen over liet: ,,Wie deze cultuur stuk probeert te maken kan rekenen op het verzet van de bondsregering. In elk geval zolang wij iets te zeggen hebben.'

Schröder had het over de plannen van de Europese Commissie om bedrijfsovernames in de Europese Unie te vergemakkelijken. Zo kan volgens Brussel de concurrentiekracht van Europese ondernemingen worden vergroot. Maar Schröder wil dat Volkswagen te allen tijde een Duits bedrijf blijft. Aan de voorkeurspositie van de overheidsaandeelhouder valt voor hem niet te tornen. Eerder botste Berlijn al met de Europese Commissie over een `gele kaart' voor het povere Duitse begrotingsbeleid.

Met even veel verve verdedigt de Franse regering de positie van Electricité de France (EdF), gesteund door sterke vakbonden, tegen pogingen van de Europese Commissie om de elektriciteitsmarkt volledig te liberaliseren.

,,Waar Duitsland vroeger de locomotief van Europa was, is het nu de remwagon', zegt een hoge Brusselse diplomaat aan de vooravond van de EU-top in Barcelona. De uitvallen van de bondskanselier tegen Brussel zijn volgens velen mede ingegeven door electorale motieven. Ook in Frankrijk staan belangrijke verkiezingen voor de deur, waarin premier Lionel Jospin en president Jacques Chirac (beiden in Barcelona aanwezig) tegenover elkaar staan.

EU-voorzitter Spanje wil in Barcelona juist een nieuwe impuls geven aan de hervormingsagenda van Lissabon. In de Portugese hoofdstad spraken de Europese regeringsleiders twee jaar geleden af dat de EU in 2010 ,,de meest concurrerende en dynamische op kennis gebaseerde economie' ter wereld zal zijn – met meer en betere banen en een grotere sociale cohesie. Vorig jaar werd daar nog de doelstelling `duurzame ontwikkeling' aan toegevoegd.

De Spaanse premier José Maria Aznar schreef deze week aan z'n veertien collega's dat ze het succes van de euro-introductie nu moeten gebruiken om ,,meer Europa' te creëren. Maar na de ferme voornemens lijkt het sociale en economische hervormingsproces te stagneren. ,,Indien het proces tot stilstand komt', zo waarschuwde Commissievoorzitter Prodi eerder dit jaar in het Europees Parlement, ,,zullen de kosten van `niet-hervormen' in economische termen en in termen van politieke geloofwaardigheid ondraaglijk worden.'

Als de economie van de EU in de jaren negentig even snel was gegroeid als die in de VS, dan was het bruto binnenlands product nu 17 procent hoger geweest.

Spanje wil vrijdag en zaterdag in Barcelona op vijf gebieden ,,significante' vooruitgang boeken: één Europese ruimte voor vervoer en communicatie, een geliberaliseerde energiemarkt, een open financiële markt, volledige werkgelegenheid in 2010, kenniseconomie met concrete onderwijsdoelstellingen. Een EU-top kan overigens geen bindende besluiten nemen, want dat is voorbehouden aan de vakministers.

Heetste hangijzer is de liberalisering van de elektriciteits- en gasmarkt: veertien lidstaten staan tegenover Frankrijk. De Fransen voldoen aan de minimumeisen ten aanzien van de openstelling van hun markt, waartoe de EU eerder besloot. Maar andere landen, waaronder Nederland, gaan veel verder. Zij zien met grote irritatie hoe energiebedrijf EdF elders bedrijven overneemt, terwijl de Fransen hun eigen markt blijven beschermen.

De Europese Commissie wil volledige opening van de elektriciteits- en gasmarkt in respectievelijk 2003 en 2004 voor industriële afnemers, die ruim 70 procent van de totale elektriciteitsproductie verbruiken. In 2005 moet dan de energiemarkt voor particulieren volgen. Maar de Franse regering verzet zich al twee jaar tegen zo'n einddatum voor de consumentenmarkt. Het Spaanse voorzitterschap mikt in elk geval op een akkoord over de energiemarkt voor bedrijven. De Franse regering is geneigd in te stemmen, maar koppelde er vorige week een aantal voorwaarden aan. Zo wil Parijs een Europese richtlijn over publieke diensten, die overheden in staat stelt strenge voorwaarden aan nieuwkomers te blijven stellen. Andere lidstaten vrezen echter dat Frankrijk een voorwendsel zoekt om de eigen markt af te schermen.

Volgens Commissievoorzitter Prodi kost het consument en bedrijfsleven jaarlijks 15 miljard euro als op de energiemarkt alles bij het oude blijft. Met de komst van de euro is de noodzaak van flexibeler arbeids-, product-, en kapitaalmarkten toegenomen. Lidstaten zijn immers hun wisselkoersen en het monetaire beleid als aanpassingsinstrumenten kwijt. In 1992 (`Europa 92') werd de interne goederenmarkt gerealiseerd. Voor een verdere voltooiing van de interne markt zijn nu politiek gevoeliger besluiten nodig, waardoor ideologische verscheidenheid en nationaal belang sterker naar voren komen.

In de EU tekent zich een nieuwe hervormingsgezinde `as' van Groot-Brittannië, Spanje en in mindere mate Italië af, die in de richting van een Angelsaksisch economisch model wil. Kleinere landen als Nederland zitten op dezelfde lijn. De socialistische Britse premier Blair, die een succes in Barcelona kan gebruiken voor zijn eurocampagne, en zijn conservatieve collega's Aznar en Berlusconi vinden elkaar moeiteloos. De socialisten Schröder en Jospin kijken er met argusogen naar. Zo blijft vooral Duitsland, dat het aantal werklozen alweer tot boven de vier miljoen heeft zien groeien, ook achter bij de flexibilisering van de arbeidsmarkt.

,,Het is zelfs de vraag of het proces van Lissabon al wel echt is begonnen', zegt secretaris-generaal Philippe de Buck van de Europese werkgeversorganisatie UNICE. ,,En dan bedoel ik: het proces beginnen én volharden om het in 2010 ook uitgevoerd te krijgen.' De grootste vooruitgang is volgens de UNICE-topman geboekt in de telecom, waar de liberalisering heeft geleid tot spectaculaire prijsdalingen en tot een sterke groei van het internetgebruik . Maar de telecomliberalisering kwam voor een belangrijk deel al tot stand vóór de top van Lissabon.

De Buck noemt het ,,voor innovatie essentiële' EU-octrooi als voorbeeld waar beloften niet zijn waargemaakt – door gekibbel tussen lidstaten over het taalgebruik. Dit geldt ook voor openbare aanbestedingen. De liberalisering van de posterijen is volgens De Buck ,,veel te weinig' gevorderd. En er is veel meer actie nodig bij zaken als onderzoek en ontwikkeling, biotechnologie, verhoging van de arbeidsparticipatie (ook om pensioenen betaalbaar te houden) en scholing. Onlangs klaagde Philips-topman Gerard Kleisterlee in Brussel nog dat uitbreiden van de researchafdeling in Eindhoven wordt gehinderd, omdat het vinden van gekwalificeerd personeel ,,niet zo gemakkelijk is als we hadden gehoopt'.

Tegelijkertijd maakt de vakbeweging zich zorgen over de Europese `sociale agenda', waarover in Lissabon ook beloften zijn gedaan. ,,Het Spaanse voorzitterschap focust er niet erg op', zegt vice-voorzitter Kitty Roozemond van de vakcentrale FNV. Zij wijst er op dat sociale kwesties – armoedebestrijding, pensioenen, actief arbeidsmarktbeleid – grotendeels de verantwoordelijkheid zijn van nationale lidstaten. Er is maar in beperkte mate Europese regelgeving. In Brussels jargon spreekt men van `open-coördinatie': lidstaten houden elkaar op sociaal gebied een spiegel voor. Dat kan volgens Roozemond tot grote onderlinge verschillen leiden. ,,Daarom is ook op Europees niveau meer consultatie nodig van sociale partners en overheden.' De FNV-bestuurster is niet tegen beleidsconcurrentie, maar er zouden wel afspraken over minimale niveaus voor sociale voorzieningen moeten komen.

In Brussel durft niemand te voorspellen wat de uitkomst van Barcelona zal zijn. Maar UNICE-topman De Buck blijft optimistisch over de uiteindelijke afloop van het `Lissabon-proces'. De economische realiteit en de euro zullen volgens hem de lidstaten dwingen de agenda in z'n geheel uit te voeren. ,,Ook regeringen voelen aan dat als Europa niet al z'n economisch potentieel gebruikt, er zware problemen komen met werkgelegenheid en pensioenen. Meer groei levert ook voor de overheid geld op.' Commissievoorzitter Prodi: ,,Er gaapt nog steeds een kloof tussen beleidsverklaringen en de praktijk.'