`Wij doen het anders'

Ze begonnen met het toevoegen van pop aan het gewone repertoire en zapten later met hun strijkkwartet tussen vele genres. Nu is daaruit een eigen stijl ontstaan. Vrijdag speelt het Zapp! Kwartet in Utrecht.

`Cerebraal', `ingetogen' of `formeel', dat zijn de associaties die het fenomeen strijkkwartet al snel oproept. Violist Oene van Geel, aanvoerder van het Zapp! Kwartet dat vrijdag speelt op het SJU Jazz Festival in Utrecht, doet er alles aan om dat beeld te veranderen. Natuurlijk, soms speelt hij kamermuziek. Maar vaker nog kruipt hij in de huid van een Nashville-fiddler of een erop los jankende gitaarheld. ,,Er zijn al genoeg geweldige strijkkwartetten die zich bezig houden met het hedendaags gecomponeerde repertoire'', vindt hij. ,,Wij doen het anders.''

Toen ze vijf jaar geleden begonnen zochten de strijkers dat `anders' in eerste instantie in de popmuziek. Dat genre bleek al snel te beperkt en dus klonk er steeds vaker een Bulgaars volksliedje, een stukje jazzy swing of een stevig rocknummer tussen de popliedjes. Uit die tijd van stilistisch zappen stamt de huidige bandnaam. Maar met de speltechnische groei van het kwartet en de rijping van Van Geels compositietalent maakte het bruusk heen en weer springen tussen verschillende stijlen plaats voor een versmelting van wereldmuziek, jazz, rock, funk en klassiek. De methode Zapp! werd de Zapp!-stijl.

Typerend voor die stijl, en een unicum in de wereld van de strijkkwartetten, is de altijd aanwezige groove. Van Geel: ,,De cello vormt de basis van het geluid en heeft vaak de functie van een basgitaar. Wij violisten gebruiken gitaartechnieken of slaan ritmisch met de strijkstok op de snaren waarbij het niet gaat om de klankkleur maar om het percussieve effect. Verder lijkt onze manier van fraseren veel op die van een blazerssectie. Wat de violen doen moet complementair zijn aan de cello. Uniform meelopen met de cellopartij werkt niet, dat wordt houterig. Het kwartet moet werken als een uit verschillende onderdelen bestaande swingmotor, een grote groovemachine.''

Het homogene geluid van vier strijkers heeft als voordeel dat de partijen makkelijk mengen maar daar kleeft meteen het nadeel aan dat je elkaar al snel voor de voeten loopt. Zeker bij het improviseren – iets dat Zapp! steeds vaker en uitgebreider doet – moeten de muzikanten uitkijken voor een geluidsbrij. ,,Een goede taakverdeling is onontbeerlijk. Uit de klassieke muziekpraktijk gebruiken we dan ook elementen als contrapunt en orkestratie, maar dat mengen we dan met improvisatie op het gebied van dynamiek en textuur. Dan ben je nog behoorlijk flexibel. En we worden er ook steeds beter in; vroeger deden we vooral features voor één persoon en nu spelen we steeds meer collectieve improvisaties.''

Ook in de speciale compositieopdracht, die de VPRO Radio voor het SJU Jazz Festival toekende aan Zapp!, komen de nodige vrije momenten voor. Het kwartet is voor de gelegenheid uitgebreid met rietblazer David Kweksilber en pianist Josef Dumoulin, twee muzikanten die net als de leden van Zapp! net zo makkelijk kamermuziek spelen als jazz of geïmproviseerde muziek. ,,De toevoeging van die twee instrumenten breekt dat homogene geluid van de strijkers. Bovendien kan ik twee groepen tegelijk inzetten: drie strijkers tegenover een piano, klarinet en ikzelf op percussie. En dan zijn er nog allerlei combinaties mogelijk, van bijna orchestraal tot heel klein en intiem.

,,In principe heb ik de gezamelijke improvisaties net zo vrij gelaten als normaal bij het kwartet. Maar ik heb soms wel aangegeven in welke richting het moet gaan. Dan staat er in de partituur `beweeg naar een ruige energie', omdat ik daarna de Fender Rhodes piano een hardrock-thema laat spelen en vervolgens de rest er unisono in laat knallen. Dat werkt alleen als je aangeeft hoe de grote textuurboog in elkaar zit. Maar er zijn natuurlijk nog steeds tien verschillende manieren om dat in te vullen.''

De Utrechtse samenwerking met Kweksilber en Dumoulin is slechts een stapje in de muzikale ontdekkingstocht van Zapp! Vorig jaar speelde het viertal al met een rapper; binnenkort wagen de Zapp!-leden zich aan zang in een speciaal voor hen geschreven stuk van Mark Alban Lotz. ,,Er is maar weinig muziek waar we niks mee hebben. Er zit geen grens aan het repertoire van Zapp! We zullen altijd proberen de dingen naar onze hand te zetten.''

Zapp!: Dextro (LopLop, LLR 007) Zapp! speelt op het SJU Jazz Festival, 15 t/m 17/3 Vredenburg, Utrecht. Tour met Vera van der Poel vanaf 21/3.