Hebben en houden

Veel brancheorganisaties willen meer allochtonen in dienst nemen. Daartoe heeft het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid het project `.KOM' (Krachtig Ondernemen met Minderheden) opgezet. Het doel is niet alleen allochtoon personeel aan te trekken, maar het ook vast te houden. Het nieuwe trefwoord: interculturaliteit.

Ali el Jafoufi voert de vissen in het tropische aquarium van restaurant Lucius. Gulzig slurpen de kleurige diertjes het voedsel naar binnen. ,,Mooi, hè?'' Hij glundert van trots.

Ali werkt nu bijna anderhalf jaar in het fraaie visrestaurant aan de Amsterdamse Spuistraat. Begonnen als kelner, inmiddels opgeklommen tot onderchef in de bediening. Een veelzijdige baan, vindt hij: van het bedienen van de gasten en de inkoop van de juiste producten tot het organiseren van speciale avonden. De sfeer in het restaurant is goed en mogelijkheden om vooruit te komen zijn er genoeg.

Ali en visrestaurant Lucius hebben elkaar leren kennen via een `pilot' van het .KOM-project. De naam staat voor `Krachtig Ondernemen met Minderheden'. Minister Vermeend van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, die ruim een maand geleden persoonlijk het startschot gaf voor het project, steunt .KOM met 2 miljoen euro.

Na vijf jaar als lasser te hebben gewerkt wilde Ali iets anders. Maar wat, dat was de vraag. In ieder geval ,,iets met mensen''. Na veel vruchteloze bezoekjes bij arbeidsconsulenten en uitzendbureaus ging hij op een dag mee met een vriend. Die had een uitnodiging voor een feestelijke voorlichtingsbijeenkomst over de arbeidsmarkt. De Amsterdamse horeca behoorde, samen met de beveiligings- en de schoonmaakbranche, tot de gastheren. De doelgroep waren laagopgeleide allochtonen die een steuntje in de rug nodig hebben bij het vinden van een baan.

De bijeenkomst was een openbaring voor Ali. ,,Op dat moment wist ik wat ik wilde: werken in een mooi restaurant met een leuk team.'' Hoewel hij gezien zijn opleiding en werkervaring eigenlijk niet tot de (zwakkere) doelgroep hoorde, mocht hij toch een verkorte horeca-opleiding volgen. Toen hij die met succes had afgerond, kreeg hij van het Arbeidsbureau de tip dat restaurant Lucius een kelner zocht. Het klikte direct, de bemiddeling was geslaagd.

De afgelopen twee jaar is een aantal proefprojecten, of `pilots', gehouden, nu wordt het .KOM-project op landelijke schaal voortgezet. .KOM moet meer allochtonen – met name de zwakkere, lager opgeleide groepen – aan een baan helpen. Door samenwerking tussen het ministerie van Sociale Zaken, plaatselijke overheden en de brancheorganisaties voor de horeca, de bouw, de schoonmaak, het wegtransport en de beveiliging, hoopt men enkele duizenden allochtonen te werven. Sociale Zaken steunt .KOM met 2 miljoen euro, verspreid over drie jaar. Daarnaast maakt het project gebruik van bestaande subsidieregelingen tussen plaatselijke brancheverenigingen en gemeenten. De banen zelf zijn niet gesubsidieerd, zoals de Melkertbanen, maar reguliere banen.

-

Maar mensen in dienst nemen is één ding, ze vasthouden iets heel anders. Dat probleem speelt vooral bij mensen van buitenlandse afkomst en was de belangrijkste reden voor de oprichting van .KOM.

Cultuurverschillen maken het leven interessanter, maar kunnen ook een bron zijn van irritatie en wederzijds onbegrip. Is het dragen van een hoofddoekje een ongewenste uiting van een privé-aangelegenheid of een vanzelfsprekend recht in de multiculturele samenleving? Hoe moet een werkgever omgaan met een islamitische werknemer die vijfmaal per dag wil bidden? Is het aankijken van je gesprekspartner beleefd of juist onbeleefd?

`Interculturaliteit' is het toverwoord waarmee allochtoon personeel moet worden vastgehouden. Willen allochtonen blijvend succesvol zijn op de arbeidsmarkt, dan dienen ze behoorlijk Nederlands te spreken en zich aan te passen aan de Nederlandse omgangsvormen. Anderzijds moeten bedrijven bereid zijn rekening te houden met de culturele diversiteit van hun personeel.

Veel ondernemers hebben zelf een modus moeten vinden om met culturele verschillen rekening te houden. F. Bos, directeur van L. Bos Transport Bergschenhoek, heeft veel allochtone chauffeurs in dienst. Circa een vijfde is van niet-Nederlandse origine. Vooral zijn Marokkaanse werknemers vergen nog wel eens bijzondere aandacht. Bos kan zich nog goed herinneren hoe een Marokkaanse chauffeur vanuit Limburg belde dat hij onmogelijk een lading sterke drank kon vervoeren. ,,Hij zei: `Ontsla me desnoods, maar ik mag dit niet van mijn geloof'. Toen stond ik wel even voor het blok. Gelukkig kon een andere chauffeur de lading meenemen, maar tijdens een sollicitatiegesprek vraag ik tegenwoordig of het vervoeren van bepaalde goederen een probleem voor ze is. Voor veel Marokkanen is dat inderdaad een probleem. Niet dat het de doorslag geeft, maar ik neem het wel mee in mijn overwegingen, want we zijn gewoon een transportonderneming. Ik moet op mijn chauffeurs kunnen rekenen.''

Een ander punt is het spreken van Berbers of Arabisch tijdens werktijd. Bos: ,,Ik kreeg daar klachten over van klanten. Dat accepteer ik dus niet. Ik zei tegen ze: `Je werkt in Nederland, voor een Nederlands bedrijf, en dan spreek je Nederlands'. Daarom stuur ik nooit drie Marokkaanse chauffeurs naar een klant, maar altijd een `gemengde' groep.''

Af en toe voelt Bos zich door deze bijkomende zorgen `wel eens een politieagent', al moeten de problemen volgens hem niet overdreven worden. ,,Je krijgt er ook wat voor terug. Als ik een chauffeur tegemoetkom in zijn geloof, is hij vaak bereid een keer een weekenddienst te draaien. Ik kan ze ook inzetten tijdens Kerstmis en oudjaar, omdat die dagen voor moslims minder belangrijk zijn. Bovendien vervullen we op deze manier ook een soort voorbeeldfunctie.'' Bos' advies aan andere ondernemers is: respect tonen voor andere culturen, maar wel duidelijke regels stellen.

B. van der Linden van het bureau Sovov deelt die mening. ,,Interculturaliteit is niets anders dan omgaan met mensen uit verschillende culturen. Geen softe vrijbrief om alles maar toe te staan.''

-

Sovov heeft de regie over het .KOM-project. Het bureau probeert bedrijven te interesseren in deelname en werkt nauw samen met de scholen die de .KOM-opleidingen geven. Die gaan de komende maanden van start bij de Regionale Opleidingscentra (instellingen voor MBO) en de diverse vakscholen. Een .KOM-opleiding verschilt van een reguliere opleiding door de korte duur (meestal enkele maanden) en de extra aandacht voor taal en sociale vaardigheden.

ROC Zadkine College in Rotterdam verzorgt de opleidingen in de beveiliging. Volgens adjunct-directeur Yvonne van der Steenhoven laat de houding van de leerlingen in het begin soms nogal te wensen over. ,,Dat is ook niet zo vreemd, anders zaten ze hier niet. Vooral sommige jongere cursisten hebben zo'n houding van `wie maakt me wat'. Door ze in rollenspellen met hun gedrag te confronteren leren ze dat vrij snel af. Oudere deelnemers hebben vaak het tegenovergestelde, zij gedragen zich schuchter en onzeker. Ze hebben te weinig zelfvertrouwen.'' Met beide groepen bereikten de docenten in korte tijd goede resultaten.

Maar hier en daar zijn scheurtjes ontstaan in het met veel trots gepresenteerde project. De Rotterdamse beveiligingsopleiding is tijdelijk stopgezet, ondanks een succesvolle pilot. De nieuwe voorzitter van de Vereniging van Beveiligingsbedrijven, een brancheorganisatie die meedoet aan .KOM, vindt de scholingskosten te hoog. Dat ligt voor een belangrijk deel aan het taalonderwijs. De leerlingen, zelden jonger dan 25 jaar, zitten immers vaak al jaren in de bijstand. Mede door gebrek aan werkervaring is hun beheersing van de Nederlandse taal vaak zeer beperkt. Van der Steenhoven: ,,Een bedrijf dat beveiligingspersoneel inhuurt wil gewoon iemand die behoorlijk Nederlands spreekt. Maar zo'n taalachterstand haal je niet in van de ene op de andere dag. Dat kost tijd, en dus geld.''

ROC Zadkine heeft ook om een andere reden de opleiding tijdelijk moeten stopzetten: er zijn niet genoeg cursisten. ,,Sommige kandidaten hebben een strafblad, en om in de beveiliging te werken moet je `brandschoon' zijn. We zitten dus tijdelijk zonder leerlingen, althans voor het .KOM-project.'' Van der Steenhoven wil binnenkort met alle partijen overleggen over het vervolg van de .KOM-opleidingen beveiliging. ,,Ik vind het nog steeds een goed project. Maar je moet er ook wat voor over hebben.''

In Amsterdam staat de horeca-opleiding op een laag pitje. Ook hier was de pilot een redelijk succes: de uitval was laag en 15 mensen (onder wie El Jafoufi) gingen met een diploma aan de slag in restaurants. De reden voor de stopzetting is dat een ander project, de Megabanenmarkt die op grote schaal langdurig werklozen aan werk moet helpen, dezelfde doelgroep heeft als .KOM. Dat zal het ministerie van Sociale Zaken overigens een zorg zijn. Zolang het doel maar bereikt wordt: meer mensen aan het werk.

.KOM lijkt ondertussen wat vertraging op te lopen. Wanneer mogen er concrete resultaten van het project worden verwacht? En wanneer kan .KOM geslaagd, dan wel mislukt heten?

,,Hier en daar verloopt .KOM inderdaad wat aarzelend, maar lang niet overal'', zegt Van der Linden van Sovov. ,,De meeste opleidingen in de bouw, het transport en de horeca zullen volgens plan van start gaan. Aan het aantal mensen dat via .KOM een diploma en een baan krijgt heeft het ministerie geen harde eisen gesteld. Wij wilden wel zelf garanties van bedrijven voor het aantal geslaagde cursisten dat ze in dienst wilden nemen. Maar .KOM is meer dan een gewoon banenproject. Het gaat ook om het behouden van allochtoon personeel. Bedrijven delen daarover hun kennis en ervaringen. In de transportsector is het werken met allochtoon personeel nu een vast onderwerp tijdens ledenvergaderingen. Dat is al een hele vooruitgang.''