`Als de bewaker de dief wordt'

De eerste burgerpresident van Nigeria na vijftien jaar militair bewind is op staatsbezoek in Nederland. Gesprek met chief Olusegun Obasanjo over corruptie, armoe en criminaliteit.

,,Leugens, allemaal leugens.'' De hele dag heeft de Nigeriaanse president Obasanjo alle eigenschappen tentoongespreid die hem internationaal zoveel aanzien hebben bezorgd. Eerst in het Haagse Crowne Plaza hotel bij een bijeenkomst van de Netherlands-African Business Council, later tijdens een optreden op het Instituuut voor Internationale Betrekkingen Clingendael. Gehuld in zijn statige traditionele kleding: de agbada om zijn schouders, de fila op zijn hoofd. Hij is hoffelijk, humoristisch, rechtstreeks en openhartig, zoals het bij zijn imago van oude, wijze staatsman past.

Maar onder vier ogen in de beslotenheid van de Nigeriaanse residentie valt hij snel uit zijn rol. Hij wordt nijdig als de etnische, religieuze, tribale botsingen ter sprake komen die hem al sinds zijn aantreden in 1999 achtervolgen en die volgens de internationale persbureaus al zeker 3.000 doden hebben geëist. ,,Leugens, allemaal leugens.'' Hij bestrijdt dat die voortdurende geweldsuitbarstingen een bedreiging voor de eenheid vormen in zijn hutspot van een land met 250 stammen en 125 miljoen mensen. ,,Dit soort botsingen zijn er in Nigeria altijd geweest en ze zullen er altijd zijn.''

Toen hij drie jaar geleden president werd, zegt Obasanjo, bestond er een serieus gevaar dat delen van het land zich wilden afscheiden omdat ze zich verwaarloosd voelden door het centraal gezag. Dat risisco is bezworen. Al erkent hij dat nog steeds heel veel van de 36 staten ,,klagen dat ze gemarginaliseerd zijn''. ,,Maar dat is gezond. Ze zetten zich niet af tegen Nigeria. Ze willen alleen meer elleboogruimte.''

Niet het aanhoudend etnisch-religieus geweld baart hem zorgen, ook niet de invoering van het islamtisch recht in veel noordelijke staten. ,,Het is de armoe'', zegt hij, ,,die de nationale eenheid, de stabiliteit, de democratie en de veiligheid ondermijnt.'' Armoe die te wijten is aan 29 jaar van ,,militair wanbeleid, corruptie, kapitaalvlucht en onvoldoende investeringen in onderwijs en gezondheidszorg''. Armoe die wordt versterkt door een buitenlandse schuldenlast van 31,5 miljard dollar terwijl de internationale geldschieters Nigeria geen ruimte gunnen voor schuldsanering. Bij zijn aantreden als eerste burgerpresident na vijftien jaar militair bewind had hij gewaarschuwd dat de hoge verwachtingen van de burgers alleen zouden aanhouden als zij ,,een democratie-dividend zouden ontvangen in de vorm van een verbetering van hun levenskwaliteit''. ,,Ik heb ze minder kunnen bieden dan ik gewild had'', zegt hij drie jaar later. Hij wijst naar de ruim vijf miljard dollar aan rentebetalingen en schuldaflossing die hij liever aan opbouw van het land had besteed.

Het Westen verwelkomde Obasanjo drie jaar geleden als de ideale man om een eind te maken aan de neergang van zijn land. Een Yoruba uit het zuiden die door de machtige noorderlingen werd gesteund. Een christen met veel moslimvrienden. Een generaal die zijn land eerder van 1976 tot 1979 naar de democratie had geleid. Een voormalige politiek gevangene die hechtte aan mensenrechten. Een internationaal campagnevoerder tegen corruptie die gruwde van persoonlijk gewin. Maar hij erfde een verloederde, failliete natie.

Op een aantal terreinen heeft hij onmiskenbaar vooruitgang geboekt. Hij heeft het leger gesaneerd en terug naar de barakken gestuurd. Hij heeft de bezem gehaald door slecht geleide staatsbedrijven zoals oliemaatschappij NNPC. Hij heeft in stroomvoorziening, waterdistributie, telecommunicatie en wegen geïnvesteerd. En hij heeft negen jaar onderwijs voor alle kinderen verplicht gesteld.

Maar hij heeft de opkomst van milities rond partijen en invloedrijke politici niet aangepakt. De anti-corruptiecomissie en de mensenrechtencommissie die hij liet instellen, zijn tandeloze waakhonden gebleken. Dit soort kritiek maakt de president voor de tweede keer tijdens het onderhoud kwaad. ,,Tijdens vijftien jaar militair bewind is nooit, ik herhaal: nooit iemand voor corruptie in de gevangenis beland. Sinds ik aan de macht ben zijn er 13 mensen veroordeeld, onder wie een hoge rechter en twee directeur-generaals. De Senaat heeft een intern onderzoek gedaan naar corruptie wat tot een aantal verwijderingen heeft geleid. Ik zeg niet dat we de corruptie hebben uitgebannen. Er zijn nog steeds mensen die het staatsapparaat beschouwen als een privé-bezit. Maar corruptie is in Nigeria geen manier van leven meer.''

Hij zegt dat hij ook een begin met de bestrijding van de criminaliteit heeft gemaakt die het dagelijks leven van de burgers verziekt en buitenlandse investeerders op een afstand houdt. Allereerst zal het aantal politiemensen in drie jaar tijd worden verdubbeld tot 240.000 man. Het hele politieapparaat moet trouwens worden doorgelicht, gereorganiseerd en hertraind. Want de politie was zelf het probleem geworden. ,,In het verleden hebben we veel rotte eieren aangetrokken. Als de bewaker de dief wordt, is het wel heel erg moeilijk om de misdaad aan te pakken.''

Geprikkeld reageert hij als hem gevraagd wordt waarom de Afrikaanse leiders zo tam reageren op de verkiezingsfraude van hun Zimbabweaanse collega Mugabe. Vorig jaar september werd in de Nigeriaanse hoofdstad Abuja nog een akkoord gesloten over herstel van recht en orde in Zimbabwe waarvan nooit iets terecht gekomen is. Obasanjo vindt dat eerst het oordeel van de Afrikaanse waarnemers moet worden afgewacht. En hij vraagt begrip voor Mugabe die niet wil opstappen zonder dat er eind is gekomen aan de onrechtvaardige landverdeling in zijn land.

Zal de 65-jarige Obasanjo volgend jaar meedoen aan de presidentsverkiezingen? ,,Ik wacht op een signaal van God.'' Dan verheft hij zich plotseling, ten teken dat het onderhoud beëindigd is en verdwijnt zonder een woord te zeggen in de deuropening.