Onrust op Zuid

Triest. Daar ging dan onze eerste eigen zelfmoordterrorist. Geen overstuurde fundamentalist, op zoek naar de zegeningen van het hiernamaals, geen getergde christen in de bres tegen Satan, maar een meelijwekkende, verwarde `oudere blanke man' uit Uithoorn, die met een waanzinnige en voor hemzelf fatale actie protesteerde tegen hersenspoeling via Philips breedbeeld-tv.

Een beeldbuis als doelwit te bizar voor woorden. Aan de andere kant, in een verward brein klinkt het vermoedelijk niet zo gek in deze mediazieke tijden, en kort na de onthulling dat het Pentagon een aparte afdeling voor het verspreiden van desinformatie overweegt in de niet aflatende oorlog tegen het terrorisme. De bezetter van de Rembrandttoren dacht dat via de zwarte balken op breedbeeld-tv geheime boodschappen werden verzonden. En wie zal het zeggen. Als je maar lang genoeg naar die balken staart, krijg je misschien vanzelf een idee wanneer de Amerikanen een gerichte actie met kernwapens beginnen tegen de terroristenstaat Irak (of Noord-Korea, of Iran, of misschien wel Rusland, of China, of toch eerder Syrië, of nee, natuurlijk eerst Libië).

De scènes rond de Amsterdamse kantoortoren, met arrestatieteams en klapwiekende traumahelikopter, leken een bizarre miniatuur van elf september, maar ze deden in de verte ook denken aan de huiveringwekkende geweldserupties van Amerikaanse, meestal blanke, jongere en oudere mannen die vanaf gebouwen, of in schoolkantines, of de New-Yorkse metro, het vuur openen op voorbijgangers omdat ze ergens helemaal genoeg van hebben.

En hoe particulier het merkwaardige Amsterdamse gijzelingsdrama ook was, een wilde actie van een gestoord brein, de verleiding is groot om het ook te zien als een nieuwe uiting van de onrust die nu in Nederland rondkolkt. Al maanden worden we opgezweept over het allochtone gevaar, infiltratie via haatdragend godsdienstonderwijs, de knevelarij van de hoofddoek, en de laatste weken over het totale failliet van de gevestigde orde. Afgelopen zaterdag ontwaakte Elsbeth Etty in deze krant uit een koortsdroom over etnische bloedbaden in India, die naadloos overging naar de `schande' van Pim Fortuyns monsterzege in Rotterdam en naar angst voor een burgeroorlog in Nederland.

Burgeroorlog? Een dag na dat alarmbericht ben ik naar Rotterdam gereden, over de Van Brienenoordbrug, naar de deelgemeente IJsselmonde, waar de wederopbouw ooit gestalte kreeg in tuinsteden met doorzonwoningen en galerijflats voor arbeiders en de lagere middenklasse, waar ikzelf in de jaren zestig in de buitenwijk Hordijkerveld opgroeide, en waar Pim Fortuyn woensdag het hoogste percentage stemmen kreeg (43,94) van heel Rotterdam.

Van een naderende burgeroorlog was weinig te merken, in eetcafé Zeezicht, aan het plein voor winkelcentrum Groot-IJsselmonde. Op het eerste gezicht leek er zelfs heel weinig veranderd in een jaar of twintig: de lachers aan de tapkast, de bejaarden met boodschappenkarretjes, en vooral veel gepraat over de echte Rotterdamse kampioen, de voetbalclub waarvan de naam uiteraard op de honkbalpetjes van de stamgasten staat afgedrukt.

Toch broeit hier de onrust, ook al lijkt paniek misplaatst. Een blik op de cijfers kunnen het succes van Fortuyn en de rebellie tegen het lokale politieke establishment inzichtelijk maken. IJsselmonde is blijkens die cijfers in de overgang: van een sociaal en etnisch homogene tuinstad, naar een gemengde wijk die open staat voor opwaarts mobiele allochtonen die afkomstig zijn uit de oude stadsdelen. Jonge autochtone gezinnen met kinderen trekken weg, de bejaarden blijven achter en worden bang.

De gegevens van Hordijkerveld, een verpletterend rustige wijk aan de voet van de Brienenoordbrug die begin jaren zestig uit de grond werd gestampt, spreken boekdelen: volgens het gemeentelijke rapport Sociaal investeren in Hordijkerveld (2001) maken autochtonen in de wijk inmiddels 80% procent uit van de ouderen dan 55 jaar, maar nog niet de helft (46%) van de jongeren tot negentien. Het aandeel autochtonen op de totale 5.361 bewoners daalde in vijf jaar van 74% naar 66% in 2000. `Er is sprake van een versnelde instroom van met name allochtone gezinnen in een gebied met vooral autochtone ouderen. Er doet zich dus een tweezijdige contrasterende ontwikkeling voor: vergrijzing en verjonging', aldus het rapport. Turken en Marokkanen bepalen nauwelijks de allochtone bevolking (respectievelijk 1,8 en 2,1%), maar met name het aandeel van Antillianen in de wijkbevolking neemt snel toe, van 68 personen (1,2%) in 1995 naar 238 (4,4%) in 2000.

Een cultuuroorlog met `de islam', waar de intellectuele vijfde kolonne van Pim Fortuyn zo op lijkt te hopen, is op de straten, in de winkels en in het enkele café van Hordijkerveld dus niet het drukst besproken onderwerp. Veiligheid is dat wèl: de misdaadcijfers in Hordijkerveld zijn vergeleken met de rest van Rotterdam laag, van no go areas is geen sprake, maar het gaat wel vaker dan in het verleden om berovingen met wapengebruik en om jonge daders, van wie vooral minderjarige jongens en bejaarde vrouwen slachtoffer worden.

Al met al is van een sociaal of multicultureel drama geen sprake in de wijk, waar nog steeds de diepe rust van het welverdiende tuintje heerst. Maar de zaak is wel aan het schuiven en dát leidt tot onrust. Ambitieuze recente plannen van de gemeente, verpakt in een `Masterplan' om de wijk te vernieuwen, delen te slopen en een gevarieerder woningaanbod te creëren, met koopwoningen, hebben die onrust aangewakkerd: de lokale lijst voor huurdersbelangen boekte woensdag een klinkend succes bij de deelraadsverkiezingen.

Welke les is hier op Zuid te trekken? Schande over Rotterdam? Eerder over een politieke elite die onder leiding van een kosmopolitische burgemeester sinds de jaren tachtig zijn kaarten zette op het internationaal opstuwen van Rotterdam, en daarbij het contact met de achterban is verloren. Een elite die de basis vergeet in haar zegetocht door de bovenbouw, die wekt woede.