Laat babyboomers pensioen bewaken

Het Nederlandse pensioensysteem is toch niet zo robuust als gedacht. Hebben de werkgevers en pensioenfondsen hun reserves verjubeld, waar nu gepensioneerden de dupe van zijn? Nee, meent Menno Tamminga, maar de machtsverhoudingen in de pensioenfondsen zijn wel hard aan hervorming toe.

Opeens zijn de Nederlandse pensioenfondsen geen winstmakers meer. Na anderhalf jaar van koersverliezen op de internationale aandelenmarkten blijkt Nederlands veelgeroemde pensioensysteem, waarin 435 miljard euro vermogen is samengebald, hier en daar toch niet zo robuust.

Lage rendementen op de financiële markten verpulveren de inkomsten, oplopende loonstijgingen drijven de pensioenverplichtingen op, doordat de meeste pensioenregelingen gekoppeld zijn aan het laatstverdiende loon.

Werkgevers krijgen geen geld meer terug van hun pensioenfonds. Premiekortingen voor ondernemingen en werknemers worden schielijks ingetrokken. De twee grootste pensioenfondsen, ABP en PGGM, verhoogden hun premies.

Bij diverse pensioenregelingen, waaronder die van de notarismedewerkers, KPN, Wegener, Econosto en PCM Uitgevers, wordt de inflatietoeslag (indexatie) op de ingegane pensioenen dit jaar niet (volledig) betaald.

Indexatie is, spijtig wellicht, geen juridisch afdwingbaar recht. In de kleine lettertjes van de reglementen staat steevast dat verhogingen alleen worden uitbetaald als het fonds genoeg geld heeft.

Negen van de tien werknemers bouwen bovenop de AOW pensioen op, voor de meesten is de regeling verplicht. Zij kunnen niet zelf hun fonds kiezen of wisselen. Nederland heeft bijna duizend pensioenfondsen en nog meer door werkgevers aan verzekeraars uitbestede regelingen. Ieder heeft zijn eigen wijs, niemand heeft overzicht. Alleen de Pensioen- en Verzekeringskamer, maar deze rapporteert geen individuele cijfers (mag wettelijk niet).

Oud-hoogleraar M. Gans kritiseerde in NRC Handelsblad (2 maart) werkgevers en pensioenfondsen: in de vette aandelenjaren de reserves opsouperen, nu op indexatie beknibbelen. Gans' betoog is logisch, maar hij onderbouwt zijn kritiek niet met feiten. Die feiten zijn er ook nauwelijks.

Het schrappen van indexatie is pijnlijk voor individuele gepensioneerden, de soms geringe uitleg roept onvrede op en doet afbreuk aan het alom bejubelde Nederlandse pensioenstelsel. Anderszijds: het aantal mensen dat nu geen indexatie krijgt is beperkt ten opzichte van meer dan twee miljoen ouderen.

Gans geeft de schuld voor de geschrapte indexatie mede aan de `vlucht' in aandelenbeleggingen. Het omgekeerde is het geval. De achterblijvers belegden juist te laat of te weinig in aandelen. Aandelen leverden de afgelopen vijftien jaar ongewoon hoge rendementen. Zij namen eerder te weinig, dan te veel risico.

Is dat aandelentekort hun kwalijk te nemen? Moeilijk. Aandelen zijn een Catch 22. Wie meer in aandelen wil beleggen, moet van de Pensioen- en Verzekeringskamer extra reserves hebben. Die reserves kweek je vooral met... aandelenbeleggingen.

Een andere mogelijkheid is een garantie van de werkgever voor eventuele verliezen van zijn fonds. Maar dat is hachelijk. Het financiële vermogen van menig pensioenfonds is groter dan de beurswaarde of winstcapaciteit van de werkgever. Een beurskrach kan bedrijfswinst én bedrijf wegvagen.

Menig werkgever leende liever geld bij de bank voor groei en overnames dan als financier te fungeren van zijn eigen pensioenfonds. Wie echter wél groot in aandelen stapte, kon van zijn pensioenfonds een extra winstmachine maken.

De `rijke' fondsen die wel risico's namen en daar leuke dingen mee deden voor de baas en het personeel (prepensioen, extraatjes, premiekortingen) betalen nu ook vrijwel allemaal de indexatie die voortvloeit uit hun reglementen. De bulk van de gepensioneerden ontvangt hun pensioen van deze fondsen.

Het slechte nieuws is echter dat veel (rijke) fondsen zich bij de uitkering van de indexatie baseren op `uitgeklede' inflatiecijfers. De gepensioneerde heeft op papier niets te klagen, maar ziet toch zijn koopkracht krimpen.

Maar reglementair achter het net vissen kan ook. De vakbondsvertegenwoordigers in het bestuur van het KPN-pensioenfonds gingen in 2000 akkoord met een teruggave van 44 miljoen euro uit het fonds aan KPN. Eind vorig jaar stonden merendeels dezelfde mensen bij het massaontslag van KPN met de rug tegen de muur. De lonen werden bevroren. Gevolg voor de gepensioneerden: geen indexatie. Het fonds van KPN volgt de loontrend, niet de inflatie.

De gang van zaken bij het KPN-fonds onderstreept de primaire misvatting onder werkgevers en vakbonden over de functie van een pensioenfonds. Zij maken in pensioenbesturen de dienst uit. Voor hen telt vooral het effect van pensioenpremies in de CAO-rondes, niet de rol van het fonds als inkomensverzekeraar van gepensioneerden. De grote politieke partijen steunen deze kenmerkende polderkongsi.

Zonder gelijkwaardige vertegenwoordiging van gepensioneerden of hun vertegenwoordigers in de besturen blijft deze misvatting bestaan. Als de babyboomers na hun lange mars door de corridors of power straks met pensioen gaan, zullen zij merken dat zij nog één keer aan de bak moeten: om de pensioenfondsbesturen te hervormen.

Menno Tamminga is redacteur van NRC Handelsblad en zit in het bestuur van het pensioenfonds van PCM Uitgevers.