`Leven om te kunnen stemmen'

De presidentsverkiezingen van afgelopen weekend in Zimbabwe schenden alle internationale normen, zegt een waarnemer. Maar veel kiezers in Zimbabwe lieten zich niet afschrikken door geweld en lange rijen voor de stembureaus.

,,De stembus, ze hebben de stembus.'' Hijgend staat Cornelius Nbayiwa in de deuropening van het hoofdkantoor van de oppositiepartij MDC in Bulawayo. In zijn rechterhand houdt hij de zwartleren hoes met daarin de bijbel die hem naar eigen zeggen het leven gered heeft. ,,Zonder dit boek hadden de honden me verscheurd.'' De `honden' zijn de mannen van de milities die de regeringspartij steunen, als het moet met geweld

Aan het eind van de eerste stemdag druppelen ze binnen, de verkiezingswaarnemers van de oppositie die op de presidentsverkiezingen toezien. Nbayiwa is een van hen. Hij had de verzegeling en opslag willen controleren van de stembus in het plaatselijke politiebureau van Redwood, even buiten Bulawayo. Maar het politiebureau was volgens Nbayiwa vol mannen in het groen, die hem uit zijn auto probeerden te sleuren, die hem een knecht noemden van oppositiekandidaat Morgan Tsvangirai. Het moet de hand van god zijn geweest die hem in veiligheid bracht.

Het hoofdkantoor van de Beweging voor Democratische Verandering (MDC) is tijdens het verkiezingsweekend in Zimbabwe crisiscentrum, informatiebalie, en pleisterplaats. Foto's aan de muur laten zien hoe het pand er in november uitzag, nadat aanhangers van regeringspartij Zanu-PF het in brand hadden gestoken.

De berichten over lange rijen bij de stembureaus stemmen de MDC-aanhang tot vreugde en zorg. Lange rijen betekenen in oppositiebastion Bulawayo veel stemmen voor de MDC. Maar de vraag is of alle kiezers genoeg hebben aan twee dagen om hun stem uit te kunnen brengen. De regering-Mugabe heeft het aantal stembureaus in de grote steden met een derde beperkt. De secretaris-generaal van de MDC, Welshman Ncube, lijkt ongerust: ,,We zullen toegewijde kiezers nodig hebben die zich niet laten afschrikken door lange rijen.''

Maphias en Henry lieten zich niet afschrikken. Ook niet door de twee weken van marteling en eenzame opsluiting die aan 9 en 10 maart vooraf gingen. De twee broers komen strompelend het kantoor binnen, de inkt waarmee ze zojuist MDC hebben gestemd nog aan de vingers. Ze kwamen speciaal voor de verkiezingen vanuit Zuid-Afrika terug naar Zimbabwe om de campagne van de MDC te helpen op het platteland. De inlichtingendienst zag ze voor spionnen aan, leden van een zogenaamde `tactische eenheid' die met hulp van Denemarken een militaire coup tegen president Mugabe zouden voorbereiden.

Het artikel dat de plaatstelijke staatskrant Chronicle na de arrestatie over het tweetal schreef, draagt Maphios op zak. Wat de krant niet schreef, was dat Maphios een dag lang op zijn kop hing, met zijn voeten vastgebonden aan een electriciteitsdraad. En dat hij zijn broer bijna zag doodgaan, nadat de agenten van de inlichtingendienst hem met een metalen ketting onophoudelijk op zijn rug hadden geslagen. Henry trekt zijn trui omhoog om de littekens te laten zien die als een varenblad in zijn rug gekerfd zijn, millimeters diep. ,,Ik kon alleen maar denken aan leven, blijven leven'', zegt Maphios met een stralend gezicht en zijn hand op zijn gebroken rib. ,,Leven voor de partij, leven om te kunnen stemmen.''

Phil Nyathi noteert hun verklaring. De een na de ander gaat op de stapel getuigenissen van intimidatie, marteling en vermeende fraude voor en tijdens de verkiezingen. De verklaring van Joseph James Tladla ligt er al, de verkiezingswaarnemer die vrijdagavond werd overvallen in zijn vrachtwagen toen hij op weg was naar het stembureau in Philapuse. Milities sloten hem op met zijn handen vastgebonden en een stok achter zijn knieholtes. Ook ligt daar de verklaring van de buurjongens Lindelo en Limukani die op weg naar het MDC-kantoor in elkaar werden geslagen door de jeugd van regeringspartij Zanu-PF.Met hun hoofden en armen in het verband hebben ze geduldig hun verhaal laten optekenen.

,,We zien en horen wat we eigenlijk al lang wisten'', zegt Wiseman C. Chirwa uit Malawi die als verkiezingswaarnemer van The Electoral Institute of Southern Africa poolshoogte neemt. ,,Deze verkiezingen schenden alle internationale normen.'' Over het verkiezingsweekeinde maakt hij zich weinig zorgen, hij heeft nauwelijks incidenten genoteerd. Maar de aanloop was ,,problematisch'' en ,,allesbehalve vredig''. Toch vreest hij dat het gezamenlijke waarnemersrapport dat deze week wordt opgesteld, de verkiezingen niet eenduidig zal veroordelen als onvrij en oneerlijk. Vooral de Afrikaanse landen zou zo'n afwijzing van de verkiezingsuitslag slecht uitkomen, zoals het hoofd van de Namibische waarnemersmissie afgelopen week al liet doorschemeren. Kaire Mbuende verklaarde dat de media het geweld tijdens de aanloopfase hadden overdreven en zei zaterdag tevreden te zijn over de administratieve regelingen die de regering voor de verkiezingen heeft getroffen.

De waarnemer uit Malawi acht het aannemelijk dat de verkiezingen straks in drie fasen worden opgesplitst: voor, tijdens en na de verkiezingen. ,,Zo kan elke missie zijn eigen conclusie trekken over deze verkiezingen. De landen die Mugabe niet willen afvallen, hoeven alleen maar te zeggen dat tijdens het verkiezingsweekeinde zelf weinig ongeregeldheden zijn gezien.''

Wat Welshman Ncube, de secretaris-generaal van het MDC, betreft kunnen alle verkiezingswaarnemers ,,naar de hel lopen''. ,,Elk geval van geweld en intimidatie staat genoteerd. Feit na feit. Daar komt geen overdrijving aan te pas. Het volk heeft het recht om in opstand te komen tegen degenen die verantwoordelijk zijn voor het voorbereiden en uitvoeren van dit geweld.

Goed nieuws voor de gelovige verkiezingswaarnemer Nbayiwa. De stembus van Redwood is in veiligheid. Geen van de milities heeft de bus in de nacht van zaterdag op zondag durven aanraken, waarnemers hebben de duizenden biljetten in de ochtend onder hun toezicht kunnen plaatsen. ,,Weet je wat het is met Zanu'', zegt een lid van de MDC. ,,Ze zijn beter in martelen en moorden, dan in frauderen.''