Film over een brand die niet te blussen was

Vandaag is het een half jaar geleden dat drie gekidnapte lijnvliegtuigen Amerika aanzetten tot oorlog tegen het terrorisme. President Bush zou vanmiddag 100 ambassadeurs en 900 genodigden toespreken. Gisteravond toonde CBS een omstreden film over 9/11.

Voor sommige New Yorkers stortten de tweelingtorens gisteravond weer in. Zij beleefden de ramp opnieuw en heftiger dan in hun nachtmerries. Nu was het echt wat zij zagen. Beelden van de hel. Op de televisie.

Precies een half jaar na de aanslagen van 11 september zond CBS een documentaire uit gefilmd door twee jonge, Franse cineasten die destijds net bezig waren met een film over hoe een jonge New Yorkse brandweerman in negen maanden een kerel wordt. Door het lot konden zij filmen hoe hij in negen uur een man werd.

Zoals veel nabestaanden gisteren voor het eerst een glimp opvingen van de eerste minuten en uren na de aanslagen, maar dan van dichtbij. Bijvoorbeeld uit de desolate hal van het World Trade Center, waar brandweerlieden moedig maar met lege handen stonden te staan. Walkie talkies buiten bedrijf, mobiele telefoons zonder ontvangst.

CBS selecteerde twee uur beeld uit de beschikbare 200 uur ruw materiaal. Daarin zat `algemeen' zwaar lichamelijk letsel. De Naudets hadden zichzelf al instinctief beperkingen opgelegd. Twee brandende vrouwen die beneden in de hal van de eerst getroffen toren lagen, werden niet gefilmd. De ooggetuige zegt al filmend: dat hoeft niemand te zien. De onbeschrijflijke ontreddering is aangrijpend genoeg.

De eerste toren was al getroffen, de tweede aanslag zou snel volgen. Pas toen het vallend puin de zon had verduisterd, kreeg de paniek zijn volle kans. De hel werd vaak aangeroepen in die minuten. Holy Shit, drie keer herhaald, krijgt een bijna magische resonans. Wie beseft een opeenvolging van rampzalige gebeurtenissen mee te maken zonder iets te kunnen doen, verliest grond onder de voeten.

De gezichten, getekend door lange minuten van machteloze flinkheid, groeien naar paniek. Af en toe horen de brandweermannen een ploffend geluid als weer een mens neerstort, uit de toren gesprongen in de vergeefse hoop op een wonder. Brandweerpastoor Mychal Judge wordt biddend onder zijn helm op de video vastgelegd. Even later wordt hij weggedragen het eerste officiële slachtoffer van 911, getroffen door vallend puin.

Jules en Gedeon Naudet, twee jonge Franse cineasten, verzamelden deze unieke beelden door een combinatie van toeval en talent. Op de ochtend van de ramp was een van hen meegegaan met een ploeg die een gaslek op straat moest bestrijden. Totdat zij een zwaar ronkend geluid hoorden, omhoog keken en het eerste vliegtuig het World Trade Center zagen invliegen.

Vanaf dat moment maakten zij opnamen, zij aan zij met hun `collega's' van de kazerne. Door een wonder kwamen zij allemaal terug en konden later vertellen over hun tochten door stof, puin en vallend beton. Ook dat sobere passages van deze brandweerlieden meer helden maken dan alle vlagvertoon van het afgelopen half jaar bij elkaar.

De vertoning was bijna niet doorgegaan vanwege heftig protest vooraf door mensen die de film niet hadden gezien maar vreesden voor ongewenste popularisering en aantasting van de persoonlijke levenssfeer van slachtoffers en nabestaanden. Het was nog te vroeg voor beelden uit de werkelijkheid, zeiden zij. CBS hield vol dat het geen sensationele film was. En dat klopt.

Het project had makkelijk fout kunnen gaan, door te veel visuele of emotionele kunstjes. De Naudets passeerden dergelijke klippen met verrassende trefzekerheid. Van de brandende eerste toren, via de chaotische redding van duizenden tot en met het zoeken naar overlevenden in het inferno van Ground Zero. Hun documentaire is een film over gewone moed.

President Bush verwijst regelmatig naar `de mannen en vrouwen in uniform' die voor Amerika opkomen. De eerste maanden na de aanslagen prees hij regelmatig de reddingswerkers in New York en in Washington, waar het ministerie van defensie, het Pentagon, uiterlijk weer goeddeels is hersteld van de schade van 11 september. De laatste tijd gaat het vooral over de militairen in Afghanistan.

Vandaag zou de president in een ceremonie ten overstaan van 100 ambassadeurs en 900 genodigden ingaan op wat is bereikt in de oorlog tegen het terrorisme en welke stappen nog te wachten staan. Vice-president Cheney vloog via Londen naar het Midden-Oosten, om steun te werven voor die volgende, wellicht hardere stappen. Hoewel Cheney uit is op rugdekking voor gewapend optreden tegen Irak, kan hij rekenen op verzoeken om het steeds bloediger Israelisch-Palestijnse conflict in vreedzamer banen te leiden.