Werkpaard in wonderland

Edmund Stoiber, sinds 1993 premier van het oogstrelende en welvarende Beieren, is de lijsttrekker van de CDU/CSU bij de Duitse verkiezingen over acht maanden. Waarom wil de ongekroonde koning van Beieren bonds- kanselier worden? 'Stoiber heeft een geprononceerde, innerlijke drang naar macht.'

Propere vakwerkhuizen, dennen, een charmant kerkje in oudroze en in de verte, majestueus, Der Wilde Kaiser. Met dit panorama is de kanselierskandidaat van de Duitse christen-democraten opgegroeid. Het is het uitzicht dat zich aan de voeten van de scholier Edmund Stoiber ontrolde als hij door het raam keek van het ouderlijk huis aan de Laurentiusstrasse 6 in Oberaudorf. Beieren in één oogopslag. Welvarend, gezellig, landelijk. Ansichtkaart van een wereld waar het leven nog in orde is.

Der Edi is er al lang vertrokken, maar het dorp bleef hij trouw. Regelmatig keert hij er terug om met schoolkameraden herinneringen op te halen. Oberaudorf. Dat is achter München linksaf, langs Rosenheim over de Intal Autobaan richting Kufstein. Daar waar Duitsland ophoudt, Oostenrijk begint. Een dorpje dat nu als Luftkurort toeristen werft.

In de kapel tussen Pension Grossfuchsenhof en Gasthof Ochsenwirt branden kaarsjes voor St. Donatus: ,,Alstublieft, leidt ons bij bliksem en bij onweer.'' De normen van Oberaudorf heeft Stoiber nooit verloochend. Toen de hoogste rechter bepaalde dat het kruis uit de schoolklas moest verdwijnen, klom Stoiber op de barricaden om de christelijke waarden te verdedigen.

Beieren is de sleutel tot Stoibers curriculum. De man die voor de zusterpartijen CDU/CSU dit najaar graag bondskanselier wil worden heeft zijn hele leven in de deelstaat doorgebracht. Als ambtenaar, als minister, als CSU-voorzitter en sinds 1993 als minister-president heeft hij zijn stempel op de regio gedrukt. Edmund Stobier is een Beier, Beieren een beetje van Edmund Stoiber.

Beieren is zijn kracht. Hier wordt hij op handen gedragen, de deelstaat is zijn visitekaartje. Beieren geldt als schoolvoorbeeld van efficiënt bestuur. Werkloosheid laag, criminaliteit laag, inkomen hoog. Eigenlijk wil heel Duitsland wel een beetje zo worden als Beieren.

Beieren is ook zijn zwakte. Stoiber is Beieren nooit uit geweest. Hij heeft weinig directe ervaring in de landelijke politiek. Beieren heeft hem ook nooit voor extreme uitdagingen geplaatst. In München was altijd voldoende geld, politieke weerstand was er niet noemenswaardig. Stoibers CSU is in Beieren al jaren oppermachtig.

Beieren is ook cultureel een buitenbeentje in de Duitse statenbond. De afstand tot de rest van het land is groot. Een Beier is op de eerste plaats een Beier. ,,Wij zijn Wij'', zeggen ze. Het regionale patriottisme, de bierfeesten, de malle hoedjes: in de rest van Duitsland lachen ze ook altijd een beetje om Beieren.

Wat beweegt een man die met zichtbaar plezier de ongekroonde koning is van een oogstrelende deelstaat met 12 miljoen inwoners om de strijd aan te gaan met de populaire SPD-kanselier Gerhard Schröder? Waarom verscheen Edmund Stoiber aan de start van een verkiezingsmarathon die acht maanden gaat duren en die zal uitmonden in een nietsontziend gevecht van man tot man? Een belangrijk deel van de grote zusterpartij CDU had liever de eigen voorzitster Angela Merkel als gezamenlijke kandidaat-kanselier gezien. Zijn gezin, echtgenote Karin voorop, was tegen. Waarom gaat Edmund Stoiber, 60, niet gewoon golfen?

In restaurant Spatenhaus, hartje München, schatert Dieter Soltmann het uit. ,,Stoiber, golfen? De man zou een infarct krijgen. De gedachte alleen al zou hem de das om doen.'' Stoiber is een workaholic, de politiek is zijn leven.

Op de eerste verdieping van het Spatenhaus heeft Soltmann een vaste tafel. Aan het raam, met uitzicht op de zuilengalerij van het Nationaltheater. Soltmann is eigenaar van de Spatenbrouwerij, een centrale figuur in de elite van de Beierse hoofdstad én vertrouweling van Stoiber. De hoektafel is zijn kantoor.

Drang naar macht

Het is vrijdag, lunchtijd. De Oostenrijkse consul komt langs voor een praatje, een jonge CSU-juriste uit Berlijn krijgt een kushand, Andreas Müller-Armack, econoom en referendaris, blijft hangen voor een bordje aardappelsoep. De kandidatuur van hún Edmund Stoiber is in München een geliefd thema.

Stoiber is nu eenmaal een man met een groot verantwoordelijkheidsgevoel, vervolgt Soltmann. Hij doet het voor zichzelf, maar ook voor zijn partij. Hij heeft een `geprononceerde, innerlijke drang naar macht.' Hij wil `iets bewegen', en weet dat het zonder macht niet kan.

Stoiber is vlijtig. Zeer vlijtig. Soltmann was vaak met hem op reis. ,,Als 's avonds in het vliegtuig iedereen sliep, bleef één lampje branden: dat van Stoiber. Hij vreet dossiers.'' Omdat hij heeft geleerd dat hij zo meer bereikt. Omdat hij ervan geniet als hij anderen te snel af is. ,,Het is zijn sport anderen te overtroeven. Het zijn schelmenstreken, hij geniet van het ontzag dat hij oogst.''

Stoiber is ook een controlfreak. In München gebeurt niets zonder inmenging van de Staatskanzlei, het kantoor van de minister-president. ,,Beieren is traditioneel centralistisch'', zegt Soltmann diplomatiek. Referendaris Müller-Armack: ,,Een topambtenaar op een Beiers ministerie heeft minder macht dan de grondwet voorschrijft.''

Vroeger vergaderde de top van de kanselarij nog wel eens in de Bayerische Hof. Niet onder Stoiber. Alles wordt lang en grondig voorgekauwd. Op kantoor. Hij regelt niets in het voorbijgaan. ,,Tot small talk is hij ten enenmale niet in staat'', zegt Soltmann. ,,Dat is een handicap. Ik opperde eens losjes dat München een casino moet krijgen. Dat is er nooit van gekomen: omdat ik het en passant met hem besprak kwam het niet in hem op dat het een serieus voorstel was.''

Een levensgenieter is Stoiber niet. ,,'s Avonds om tien uur wilde iedereen aan het bier'', zegt brouwer Soltmann over de buitenlandse reizen. ,,Maar niet met Stoiber. Terug in het hotel werd er eerst urenlang vergaderd. Daarna had niemand meer behoefte aan de bar.'' Stoiber is efficiënt en competent, maar `lustig', nee 'lustig' wordt het met Stoiber niet, zegt Soltmann. Günther Beckstein, minister van Binnenlandse Zaken in Beieren en Stoiber-fan, formuleerde het ooit zo: Stoiber kiest liever voor een `dicke Akte' dan voor een blonde `Nackte.'

Stoiber drinkt vrijwel niet. De spaarzame vrije tijd brengt hij door met zijn gezin, Stoiber heeft drie kinderen. Soms gaat hij skiën. Voetbal, Bayern München, is zijn grote passie. Cultuur zegt hem weinig. ,,Hij loopt niet over van interesse in de kunsten'', zegt consultant Roland Berger, al jarenlang Stoiber-adviseur en zelf verwoed verzamelaar van moderne schilderkunst. Hij is de tegenpool van Schröder, die Günter Grass wel eens naar het Kanzleramt roept voor een voorleesavond. Berger: ,,Dat zie ik Stoiber niet zo snel doen.''

Eén keer per jaar gaat Stoiber met echtgenote Karin naar de Festspiele in Bayreuth. Omdat het moet. Soltmann: ,,Dan zit ie daar vier uur met een geweldige glimlach. Wij weten dan allemaal: hij zit daar verschrikkelijk te lijden.'' Stoiber is geen Wagner-man. Puccini misschien, gokt Soltmann. De muziek die Stoiber het vaakste hoort is de Bayerische Defiliermarsch, grapt Müller-Armack. De mars is vaste prik voor elke fanfare als Stoiber weer eens een lintje doorknipt.

De brouwer en de consultant maken deel uit van het informele netwerk van economische adviseurs dat eenvoudig toegang heeft tot de minister-president, de top van de NV Beieren. Stoiber studeerde rechten en deed zijn eerste politieke ervaring op in het ministerie voor Milieu en later, als minister, op Binnenlandse Zaken. De economie kende hij niet. Daarom verzamelde hij de fine-fleur van het Beierse kapitalisme om zich heen: Heinrich von Pierer (Siemens), Albrecht Schmidt (HypoVereinsbank), Joachim Milberg (BMW). Mannen, kortom, die opvallen door hun curriculum en die, zegt Soltmann, ook opvallen door een `opgeruimde' natuur.

Stoiber wil aanpakken. Met de ondernemers deelt hij een optimistisch maakbaarheidgeloof. De mogelijkheden van hard werken en competent advies zijn in die optiek schier onbegrensd. Soltmann: ,,Met knorrepotten heeft hij weinig geduld.''

Berger leverde begin jaren negentig het concept voor de veelbesproken economische bloei van Beieren. Investeer alleen daar waar het rendement hoog is, lok alleen industrie aan met toekomstkansen. Stoiber voerde het plan uit, Beieren werd een prominente standplaats voor moderne industrie: elektronica en biotechnologie. De Lederhosen kregen gezelschap van de laptop.

In een land waar de werkloosheid onstuitbaar groeit, hele deelstaten in het oosten leegbloeden omdat ze jongeren geen perspectief bieden, fonkelt Beieren als een edelsteen. Met dat succes trekt Stoiber de verkiezingen in. ,,Economische competentie'' moet zijn sterkste troef worden in de strijd met Gerhard Schröder.

Zwakke plekken

Meteen na Stoibers kandidaatstelling vertrokken twee medewerkers uit Schröders campagnecentrale, de Kampa02, naar Beieren om een profiel van de vijand te schrijven. Waar zitten Stoibers zwakke plekken? Belangrijke gesprekspartner: Fritz Schösser, bondsdaglid voor de SPD, voorzitter van het vakverbond DGB in Beieren én, zegt Soltmann, op schoot bij de minister-president.

Beieren en Stoiber hadden geluk, zegt Schösser. Siemens en Allianz verruilden na de oorlog het gedeelde Berlijn voor München. Toenmalig minister-president Strauss investeerde in lucht- en ruimtevaart. Rampsectoren als scheepsbouw en mijnbouw had Beieren eenvoudig niet. Terwijl het elders met Opel en Ford slecht gaat, draaien de autofabrieken in Beieren, Audi en BMW, toevallig uitstekend.

Van zijn voorgangers erfde Stoiber bovendien een deelstaat zonder schulden en een verborgen reserve van 10 miljard mark aan staatsdeelnemingen die hij prompt verzilverde. ,,Dat was geld om mee te spelen, geld dat ze in Mecklenburg-Voorpommern en Saksen-Anhalt niet hebben.''

Beieren, traditioneel een landbouwstaat, hield aan de oorlog bovendien een bevolkingsgroep over met een hoog ontwikkelde zin voor commercie: de Sudetenduitsers. Zij legden de basis voor een florerend midden- en kleinbedrijf. Ook dat ontbreekt in de nieuwe deelstaten. Stoiber memoreert ze in elke toespraak.

Stoiber gaat er prat op dat de werkloosheid in Beieren bijzonder laag is. Beieren 5 procent, landelijk gemiddelde 9 procent. Dat is maar de halve waarheid. Schösser pakt een grafiek: toen Stoiber in 1993 aantrad, waren er in Beieren minder werklozen dan nu. In de eerste jaren steeg de werkloosheid zelfs razendsnel.

Stoiber en Schösser vonden elkaar in een werkgelegenheidsplan. Een matig succes, zegt de vakbondsman. De werkloosheid moest van 400.000 naar 200.000 en steekt nu op ruim 300.000. Augsburg moest het centrum worden voor milieutechnologie. Niet gelukt. Neurenberg een knooppunt voor informatica. Niet gelukt. Oberfranken de thuishaven voor toeleveranciers van de auto-industrie. Half gelukt. Wel kwam in Erlangen de medische technologie tot bloei. ,,Beieren heeft nog steeds een noord-zuidprobleem: in München is de werkloosheid laag, in het noorden hoog, tendens stijgend.'' Daaraan hebben acht jaar onder werkpaard Stoiber, ook in wonderland Beieren, niets veranderd.

Ook Stoibers dossierkennis relativeert Schösser. ,,München heeft de meest competente ambtenaren van het hele land.'' Omdat de CSU al decennia dominant is ontwikkelde de bureaucratie zich in alle rust, ongehinderd door politieke machtswisselingen.

Minister-president van Beieren is een mooie baan, zegt Schösser. Voor hem is Stoiber ook een mooi-weer-regent. Schösser: ,,Met een volle broek is het makkelijk stinken.''

Vaderland

In Passau legt de regen in de vroege ochtend een gordijn over de Nibelungenhalle. Met duizenden zijn ze gekomen, de fans van Edmund Stoiber, voor een ochtend vol drank en retoriek. Het is Aswoensdag, tijd voor de jaarlijkse familiereünie van de CSU.

Een toespraak van Stoiber is een evenement. Ooit sprak hij in Passau 2 uur en 54 minuten. Dit jaar is hij genadig met zijn publiek en rondt na ruim 2 uren af. Het begin is zakelijk en geserreerd. Pas als, na een uurtje, de eerste zweetdruppels met een zakdoek worden gedept, is de motor op toeren en krijgt het publiek wat het wil: de ontmaskering van tegenstander Schröder als een incompetente praatjesmaker.

De motor begint pas echt te gloeien als het tijd is voor hommages aan traditionele, conservatieve waarden. Regionaal patriottisme: ,,Beieren is onze geboortegrond, Duitsland is ons vaderland!'' Het gezin: ,,Niet de aandelenkoersen zijn onze toekomst, maar onze kinderen!'' Huwelijkse trouw: ,,Ik ben al 34 jaar met dezelfde vrouw en daar ben ik trots op!'' Vaderlandsliefde: ,,Ik wil dat Duitsland weer goud haalt!'' En dienstbaarheid: ,,Ik wil het land alles geven wat ik in me heb!'' De speech eindigt in de eerste zin van het volkslied, in ,,Einigkeit und Recht und Freiheit.''

Stoiber is vast verankerd in het erfgoed van zijn Christelijk Sociale Unie, maar hij is niet orthodox. Waar nodig wordt de conservatieve canon pragmatisch bijgeschaafd. Als biotechnologie schuurt met de christelijke ethiek, wint de industrie. Zijn twee dochters hebben hem inmiddels geleerd dat vrouwen met kinderen ook kunnen werken: Stoiber maakt zich sterk voor kinderopvang en langere schooltijden.

De Stoiber van nu is niet meer de aartsconservatieve keffer die hij ooit was, stelt de journalist Peter Köpf, die vorig jaar een Stoiber-biografie publiceerde. ,,In de jaren tachtig was hij secretaris-generaal van de CSU en dan moet je praten als een aanplakbiljet, in scherpe slogans. Hij moest zijn baas, Franz Josef Strauss, in het heetst van de strijd uit de wind houden.'' Stoiber deed dat met overgave. Uit die tijd stamt zijn waarschuwing dat de stroom asielzoekers van Duitsland een ,,durchrasste'', van rassen doortrokken, samenleving dreigde te maken. Van die uitspraak heeft Stoiber zich later meermaals gedistantieerd. Hetgeen overigens niet weg neemt dat Duitsland volgens Stoiber inmiddels meer dan genoeg buitenlanders heeft opgenomen en dat immigranten zich niet voldoende inspannen om te integreren.

In het Duitse politieke spectrum is CDU/CSU een stabiele factor in het burgerlijke midden, analyseert Köpf. ,,Stoiber heeft zich altijd ingespannen voor sociale gerechtigheid. Hij is geen pleitbezorger van sociale voorzieningen à la Zweden, maar ook geen voorstander van puur kapitalisme.'' Omdat de SPD onder Schröder steeds meer naar het neoliberalisme is verschoven, stelt Köpf, liggen de partijen op dit punt nu zeer dicht bij elkaar. ,,Soms lijkt het wel of de SPD de CSU rechts voorbijstreeft'', treurt de sociaal-democraat Köpf.

Betweterig

Dweept Stoiber een zaal vol aanhangers met gemak tot extase, op televisie heeft de ervaren politicus het moeilijk. Zijn eerste optredens als kandidaat waren een gruwel. Oog in oog met Duitslands bekendste tv-presentatrice, Sabine Christiansen, raakte Stoiber volstrekt de weg kwijt. Hij sprak over marken in plaats van euro's, kon niet op de naam komen van 's lands grootste telecombedrijf, noemde Christiansen per ongeluk Merkel.

Op tv is Stoiber houterig, betweterig soms, een omgevallen aktetas die met feiten zo graag wil overtuigen dat zelfs vasthoudende kiezers naar de afstandsbediening verlangen. Hij mist de flair en de souplesse van levensgenieter Schröder die met elke camera flirt. ,,Als het aan komt op een strijd tussen twee personen'', zegt consultant Berger, ,,dan krijgt Stoiber het moeilijker. Stoiber maakt meer kans als inhoud de verkiezingsrace dicteert.''

Ook in het Spatenhaus waren ze van Stoibers tv-optredens geschrokken. ,,Hoehhh'', zegt Soltmann. ,,Christiansen was ongekend hard'', meent Müller-Armack. Stoiber was niet goed voorbereid, zegt Schösser. ,,Hij heeft zich de kandidatuur laten aanpraten door zijn partij: de partijbonzen hebben, heel slim, aan zijn geweten geappelleerd.'' Voor de carrièrepolitici is Stoiber ook een held als hij straks zetels wint, maar de verkiezingen verliest. ,,Stoiber leek ze een veiligere investering dan Merkel.''

Het domste dat hij nu kan doen, zegt Müller-Armack, is zich verstoppen achter een gepolijst imago. ,,Zijn kracht is zijn hele persoonlijkheid.'' Zal de steile Beier - vlijtig, technocratisch, ascetisch - ooit de harten van de Duitse kiezer voor zich winnen in een tijd waarin de tv-studio's in Berlin Mitte belangrijker zijn dan een podium in Passau? Soltmann is optimistisch: ,,In Beieren heeft het ook lang geduurd voordat men van Stoiber ging houden.'' De Duitse kiezer heeft nog tot 22 september om aan Edmund Stoiber te wennen. In de peilingen heeft opponent Schröder op dit moment een duidelijke voorsprong.