Van idealist tot verbitterde man

De triomf voor de 56-jarige Robert Gabriel Mugabe had niet groter kunnen zijn. Ruim tweehonderdduizend uitzinnige mensen stonden de bevrijder op 27 januari 1980 in Highfield bij de hoofdstad Harare op te wachten. Er verscheen zowaar een brede glimlach op het doorgaans grimmige gezicht van de introverte guerrillaleider.

Op vier maart van dat jaar behaalde Mugabe een verpletterende stembusoverwinning bij de eerste vrije verkiezingen in Zimbabwe. In de propagandaslag tijdens de bevrijdingsoorlog was de marxist Mugabe door de blanken afgeschilderd als een zwarte Hitler, een psychopathische moordenaar, een monster. In zijn eerste rede op de nationale radio bleek de boeman echter ook een vriendelijk gezicht te hebben. ,,Ik verzoek u allen, blank en zwart, zich bij mij aan te sluiten met een nieuwe belofte om het grimmige verleden te vergeten.'' Vanaf dat moment noemde menige blanke boer Mugabe `Good old Bob'.

Mugabe was het beste wat Afrika in jaren was overkomen. Hij had een beetje het imago dat Nelson Mandela tien jaar later zou krijgen. Met zijn verzoenende houding tegenover de blanken gaf hij het goede voorbeeld aan de racistische zuiderburen. In tegenstelling tot zijn ideologische kameraad de Mozambikaanse president Samora Machel meed hij een radicale omwenteling die tot instabiliteit en verarming leidde.

Gebonden aan afspraken die waren gemaakt tijdens de onderhandelingen voor de onafhankelijkheid, liet hij de rijke blanken ongemoeid en tolereerde het systeem van de vrije markt. Hij steunde financieel de kleine zwarte boeren zonder de grootschalige blanke boeren te ondermijnen. De eerste vijf jaar was Zimbabwe hét succesverhaal van Afrika, met enorme vooruitgang in het onderwijs, de gezondheidszorg en de landbouw.

Het contrast ruim twintig jaar later had nauwelijks groter kunnen zijn. De vooruitgang en de verzoening die hij in het vooruitzicht stelde, hebben plaatsgemaakt voor een razendsnelle sociale neergang, officieel gesanctioneerde rassenhaat en botte politieke repressie. De held Mugabe veranderde in een schurk.

De omslag is evenzeer het gevolg van een gewijzigd Zimbabwe als van een veranderde Mugabe. Hij is altijd een revolutionair gebleven, hij accepteerde democratie zolang hij zijn zin kreeg. Hij schakelde in 1983 rivaal Joshua Nkomo uit in een meedogenloze militaire campagne tegen diens (minderheids)stam de Ndebele, waarbij zo'n twintigduizend doden vielen. Apartheid Zuid Afrika verleende hulp aan dissidenten in Matabeleland en dat bleek voldoende reden voor het Westen Mugabe niet op de vingers te tikken. Bovendien verkeerde de wereld nog in de ban van de Koude Oorlog en wilden westerse landen Zimbabwe niet in de armen van de Russen drijven.

Nog dronken van de bevrijding hadden Zimbabweanen weinig behoefte aan oppositie. Op een enkele excentrieke of tribale politicus na nam niemand het tegen Mugabe op. Hij accepteerde een onafhankelijke rechtspraak en een meerpartijenstelsel maar een onafhankelijke pers kwam tot enkele jaren geleden niet van de grond. Zimbabwe leek in de jaren tachtig op de andere Afrikaanse landen vlak na de onafhankelijkheid eind jaar zestig. Ouderwets en achterlopend bij de ontwikkelingen in de rest van de wereld, maar stabiel en economisch welvarend.

De jaren negentig deden Zimbabwe uit de droom ontwaken. De economie stortte in door wanbeleid en corruptie, verergerd door een inefficiënt hervormingsprogramma van het Internationale Monetaire Fonds en de Wereldbank. In vele landen op het continent vond een politieke strijd voor een `tweede bevrijding' plaats, tegen de arrogantie van alleenheersers zoals Mugabe. Na de val van de Berlijnse Muur bestond er voor het Westen geen reden meer om hem met fluwelen handschoenen aan te pakken. Door de vrijlating van Nelson Mandela kreeg Afrika zijn eerste echte superster. De internationale aandacht voor Mandela kwetste Mugabe's ego diep.

Mugabe is in tegenstelling tot de meeste Afrikaanse dictatoren geen halve analfabeet en hij is ook geen militaire leider. Hij is, net als zijn meeste ministers, zeer belezen met tenminste zes academische titels op zijn naam. In 1992 stierf zijn erudiete Ghanese echtgenote Sally die altijd een intellectueel klankboord voor hem had gevormd. Mugabe hertrouwde in 1996 met zijn veertig jaar jongere secretaresse Grace, die vooral uitblinkt door haar liefde voor winkelen. Toch bleef Mugabe verder een sober man. Hij drinkt geen alcohol, thee of koffie.

,,Bob is een intellectueel en hield ervan om te discussiëren'', vertelt een voormalige vertrouweling. ,,Over alles kon hij praten, in het bijzonder over Afrika en over nieuwe ideeën. Tegenwoordig sluit hij alles uit wat hij als bedreiging beschouwt. Je bent vóór of tegen hem. De enigen die zo'n verhouding nastreven, zijn degenen die iets van hem willen en zulke mensen kan je per definitie niet vertrouwen.''

Sinds de Zimbabweanen zich twee jaar geleden in een referendum voor het eerst tegen Mugabe uitspraken, is hij wantrouwig, op het paranoïde af, en duldt geen tegenspraak. Hij stelt zich op als een generaal die verwacht dat iedereen hem klakkeloos volgt, net als destijds in de bevrijdingsstrijd. Van een man met hoge idealen is hij veranderd in een verbitterd man.

Volgens sommige analisten valt zijn woede tegen de blanken terug te voeren op de mishandeling die hij onderging in zijn jonge jaren. Op de katholieke missieschool werd de stoel waarop hij zat in de kamer van het schoolhoofd gereinigd alvorens er een blanke op mocht plaatsnemen. Tijdens zijn gevangenschap van 1963 tot 1974 stierf zijn enige zoon Nhamodzenyika aan hersenmalaria. De blanke machthebbers weigerden hem de begrafenis bij te laten wonen. Volgens een vertrouweling zou hij tijdens zijn gevangenisjaren verkracht zijn, wat zijn latere haat tegen homo's verklaart. Hij vergeleek homo's op een boekenbeurs in Harare met honden en varkens.

Mugabe is de militant gebleven. Zijn guerrillabeweging genoot steun onder de authentieke, nog niet door imperialisme bedorven, kleine boeren. De theoretische onderbouw van de rebellen waren de kleine boeren als voorhoede van een nieuwe wereldorde, gelijk aan ideeën van Mao en Stalin. Die revolutie is voor Mugabe nooit gestopt. ,,Wij hebben dit land bevrijd, daarom is het van ons'', zei hij eens. Die ideologie rechtvaardigt voor hem wat anderen uitleggen als een onopgesmukte wens om aan de macht te blijven.

Mugabe presenteert zich als man van het volk terwijl hij juist tot de stijfste staatshoofden van Afrika behoort. Een swingend dansje in het openbaar kan er bij hem niet af. Hij waagt zich niet onder de massa en bij openbare bijeenkomsten laat hij zich afschermen door een haag van hielenlikkers. Zelfs bij een cricketwedstrijd gaat hij gekleed in driedelig pak met das en kijken zijn ogen streng door de dikke brillenglazen met te zwaar montuur.

In zijn succesvolle regeerperiode beginjaren tachtig hielp Mugabe een jonge generatie opgroeien die voor zichzelf kon denken. Uiteindelijk keerde deze generatie zich tegen hem. Meer dan de helft van de Zimbabwanen is jonger dan twintig jaar en heeft weinig boodschap aan de heroïsche bevrijdingsstrijd van weleer. De nieuwe idealen zijn een baan, een einde aan machtsmisbruik en de vestiging van een democratie. Die wensdroom wordt niet meer vertegenwoordigd door Robert Gabriel Mugabe maar door Morgan Tsvangirai.