Nog altijd een furieus meisje

Op 40-jarige leeftijd werd Bettine Vriesekoop opnieuw Nederlands kampioen tafeltennis. Vandaag kan ze met haar club De Treffers de Europa Cup 1 winnen. ,,De meeste mensen realiseren zich niet hoe ontzettend klote ik me de afgelopen jaren heb gevoeld.''

Lachend luisterde tafeltennisster Bettine Vriesekoop tijdens de dopingcontrole naar het zelfbeklag van Elena Timina, die ze zojuist in de finale van de Nederlandse kampioenschappen had verslagen. ,,Elena zei: `het is al erg genoeg dat ik als moeder van twee kinderen nog in een korte broek achter de tafel sta. En dan loop ik nog te vloeken en te tieren als de scheidsrechter een punt van me afpakt.' Ik voelde hetzelfde. Ik zeg soms tegen mezelf: `Bettine, je bent veertig en je hebt een kind, stel je niet zo aan als je een bal mist'. Mijn voormalige coach Jan Vlieg heeft me ooit een furieus meisje genoemd. Dat furieuze meisje moet nu maar eens worden getemd.''

Maar de oerinstincten van het furieuze meisje hebben Vriesekoop nooit verlaten. Een trendsetter was ze in 1977 door als puber van 15 jaar haar eerste nationale titel te winnen. Vijfentwintig jaar later heeft het Nederlandse tafeltennisfenomeen wederom grenzen verlegd. Ook op 40-jarige leeftijd regeerde Vriesekoop de Nederlandse titelstrijd in Heerlen met harde hand. Had een bejaarde stiekem haar tehuis verlaten om nog één keer mee te doen, zoals columnist Youp van `t Hek in deze krant veronderstelde? In haar statige herenhuis in Amsterdam lacht Vriesekoop uitbundig, tot haar gezicht verstrakt. ,,Van `t Hek vindt het leuk om goedkoop te scoren'', zegt ze.

,,Maar heeft iemand uit het publiek het idee gehad dat hij naar een finale keek tussen een vrouw van veertig en een speelster van boven de dertig? Voor mij is het wel een criterium of Vriesekoop in korte broek nog esthetisch verantwoord is. Heb ik nog kwaliteit, is mijn spel nog mooi om naar te kijken? Volgens mij heb ik die vragen bevestigend beantwoord. Een dag na de finale moest mijn bekken worden rechtgezet door een chiroprakter, want ik kon nauwelijks lopen. Maar ik kan mijn talent nog steeds oproepen, wanneer ik wil. Leeftijd is ook geen bepalende factor meer. Als ik foto's van mijn moeder bekijk, was ze op haar veertigste al een oude vrouw.''

Natuurlijk onderstreepte Vriesekoop tijdens het kampioenschap ook de stagnatie in het Nederlandse tafeltennis. Pijnlijk was haar veertiende titel vooral voor de veertien jaar jongere Melissa Muller, de `kopvrouw' van het Nederlandse team, die zich openlijk had afgevraagd waarom de oude diva als tweede was geplaatst. Het antwoord kreeg Muller in de halve finales, waarin ze een pak slaag kreeg van Vriesekoop. Haar oordeel klinkt al even meedogenloos. ,,Ook Muller verkondigde dat de buitenlanders moesten worden geweerd van de NK, omdat de deelname van Chinese speelsters geen reclame was voor het Nederlandse tafeltennis. Alsof de NK te vol zouden zijn. Wat zijn dat voor Leefbaar Nederland-teksten? Is een titel voor een vrouw van veertig dan wel reclame?

,,Muller vroeg me of ik mee zou doen aan de NK. Toen ik aanvankelijk `nee' zei, gaf ze me zelfs een zoen. Dan gedraag je je toch niet als een topper? Maar in feite is ook Melissa het slachtoffer van falend bondsbeleid. De lat is veel te laag gelegd, alles werd getolereerd om conflicten te vermijden. Je kon zelfs in het Nederlandse team spelen als je tien kilo te zwaar was. Wie in strijd handelt met de wetten van de topsport, moet wegwezen. Dat zou de norm moeten zijn. Als de bond eerder scherpere richtlijnen had vastgesteld, zouden we wellicht wel een vrouwenteam op het EK in Kroatië hebben gehad. Het wordt hoog tijd dat de bond op mentaliteit gaat selecteren.''

Bijles gaf Vriesekoop tijdens de NK ook aan de jonge talenten Sigrid van Ulsen en Carla Nouwen. Maar de Nederlandse tafeltennisbond (NTTB) heeft nooit gebruik gemaakt van de expertise van Vriesekoop, terwijl zij toch de aangewezen persoon is om met de jeugd te werken. ,,Ik was aangenaam verrast door het niveau van deze jonge meisjes'', zegt Vriesekoop. ,,Ik heb de bond nu aangeboden om één dag per week met jonge speelsters te trainen. In speltechnisch opzicht kunnen Van Ulsen en Nouwen nog veel leren. Het viel me wel op dat ik op hun leeftijd mentaal veel verder was dan zij. Ik heb die meisjes niet echt zien vechten tegen mij.''

De NTTB heeft nog niet gereageerd op het voorstel van Vriesekoop. Wordt ze door het bondsbestuur als bedreigend ervaren? ,,Bij het kader lopen wellicht mensen rond die bang zijn voor iemand met mijn ervaring'', veronderstelt Vriesekoop. ,,Onbewust hebben ze de neiging die ervaring dan maar buiten de deur te houden. Om conflicten te vermijden zijn in Nederland theoretici met louter organisatorische kwaliteiten aan de macht gekomen. Maar ik zie geen trainers die zelf op Europees topniveau hebben gespeeld. Zij weten niet hoe het voelt om een titel voor de poorten van de hel weg te slepen. Op de NK heb ik ze opnieuw een spiegel voorgehouden en misschien was dat ook wel nodig.''

Hoe anders had het kunnen lopen als Vriesekoop wél aan haar chronische twijfel had toegegeven. Een dag voor de Nederlandse kampioenschappen wilde ze haar inschrijving nog ongedaan maken. ,,Ik fietste met mijn zoontje Timo door de stad en een stemmetje in mijn hoofd zei: `Bettine, doe het niet, je kunt alleen maar afgaan.' Natuurlijk besefte ik dat ik mijn reputatie op het spel zou zetten. Ik was bang voor de schade die ik mezelf zou berokkenen. Maar plotseling realiseerde ik me dat ik de confrontatie nooit uit de weg ben gegaan. Waar anderen stoppen uit angst voor zichzelf, heb ik de moed gehad om door te gaan. Ik wilde in elk geval mijn waardigheid behouden. Ik dacht: `Als de anderen beter zijn, blijf dan beheerst en laat zien dat je tenminste hebt geleerd om waardig te verliezen'.''

Drie jaar na het overlijden van haar echtgenoot, Volkskrant-verslaggever Hans van Wissen, behaalde Vriesekoop echter een overwinning op zichzelf, de zoveelste in een door pijn en verdriet getekend leven. ,,Tafeltennis was mijn leven'', mijmert ze. ,,Maar na de dood van Hans en de geboorte van mijn zoon kon ik zelfs de confrontatie met die sport niet aan. Ik ging een keer met mijn club De Treffers mee naar België. Toen de wedstrijd begon, ben ik de zaal uitgelopen. Het was te emotioneel voor me. Ik heb in die periode wel eens meegedaan. Maar de clubleiding hield er tot op het laatste moment rekening mee dat ik niet zou kunnen spelen. Ik kon zomaar in tranen uitbarsten.''

Voor Vriesekoop weerspiegelt haar veertiende titel in het enkelspel vooral de balans die ze eindelijk heeft gevonden. ,,De meeste mensen realiseren zich niet hoe ontzettend klote ik me de afgelopen drie jaar heb gevoeld. Toch ben ik niet in mijn verdriet blijven hangen. Ik kreeg het advies om een tijdje uit het openbare leven te verdwijnen, omdat het niet goed voor me zou zijn. Maar ik moest verder en het tafeltennis gaf me juist de kans mijn gevoelens te sublimeren. Alleen het tafeltennis was nog vertrouwd in een leven zonder Hans. Alles werd me ontnomen. Ik ben mezelf kwijt geweest, heel erg zelfs.

,,Noem het belachelijk dat ik op mijn veertigste nog achter de tafel sta, maar het tafeltennis gaf me een veilig gevoel. Sport zet me op de rails en geeft structuur aan mijn leven. Ik ontleen mijn identiteit niet aan het tafeltennis, maar ik had die sport wel nodig om mezelf te hervinden. Ik moest immers een nieuw leven opbouwen en veel houvast had ik niet. Ik ben nog niet klaar met Hans, ik heb zijn dood nog niet volledig verwerkt. Het klinkt wellicht pathetisch. Maar als Hans nog had geleefd, zou ik vermoedelijk niet meer hebben gespeeld. Ik heb moeite met afscheid nemen. Maar nu ben ik mentaal zo sterk dat ik ook het tafeltennis los kan laten.''

Bij die gedachte liet Vriesekoop zich leiden door de symboliek der getallen. In 1982 werd ze als het gekooide roofdier van coach Gerard Bakker voor het eerst Europees kampioen. Haar tweede Europese titel in 1992 onder leiding van oud-bondscoach Jan Vlieg illustreerde de vrijheid in een nieuw leven. En weer tien jaar later kan Vriesekoop vandaag met De Treffers haar tweede Europa Cup voor landskampioenen winnen, als het symbool van de totale onafhankelijkheid, die zij noodgedwongen heeft bereikt. ,,Het zou een mooie serie zijn en voor mijn gevoel is de cirkel dan rond'', stelt Vriesekoop.

De Europa Cup-finale zou tevens het laatste beeld kunnen vormen in de documentaire van een Duitse cineast, die de turbulente carrière van Vriesekoop wil schetsen aan de hand van haar dramatische partij op de EK in 1998 tegen de Duitse Nicole Struse. De golfbewegingen in haar leven zijn immers nauw verweven met de onvoorspelbare curves van de pingpongbal. Vriesekoop heeft er haar levensfilosofie aan ontleend. ,,Tafeltennis is balanceren op de afgrond, zeker in het nieuwe puntensysteem. Je kunt niet rustig in je ritme komen alsof je tien kilometer gaat hardlopen. De onvoorspelbare effecten van dat kleine balletje roepen automatisch onzekerheid op.

,,Een pingpongbal is een toverbal, die zich telkens in een andere gedaante manifesteert. Ik ben zo verwant aan die toverbal dat ook ik in mijn leven diverse gedaantewisselingen heb ondergaan. Het kardinale verschil met vroeger is dat ik nu tijdens wedstrijden de ideale balans nastreef. Ik ben niet langer gefixeerd op het vernietigen van de tegenstander. Vroeger gunde ik mezelf nooit het plezier om eenvoudig te winnen. Als door het noodlot gedreven koerste ik op een crisis af door grote voorsprongen weg te geven. Die wedstrijden weerspiegelden vooral mijn onzekerheid. Nu ik geestelijk stabiel ben, wil ik die soevereiniteit ook achter de tafel uitstralen.''

Niet langer laat Vriesekoop zich ontregelen door de spookbeelden uit het verleden. Op eigen kracht heeft ze een gemankeerde opvoeding voltooid. ,,Ik ben pas laat volwassen geworden'', ontdekte Vriesekoop. ,,Nu ondervind ik dat ik ook een hoge prijs heb moeten betalen voor vijfentwintig jaar tafeltennis. Zowel in het gewone leven als in het tafeltennis heb ik geen perfecte opvoeding gehad. Door die eenzijdige sportbeoefening in mijn jeugd heb ik bepaalde sociale vaardigheden niet ontwikkeld. Ik werd de afgelopen jaren genadeloos met mezelf en mijn omgeving geconfronteerd. Ik werd gedwongen mezelf bij te stellen. Tot drie jaar geleden kon ik me nog verschuilen achter mijn relatie. Dat kan niet meer. Als ik nu de kous op mijn kop krijg, moet ik zelf oplossingen aandragen.''

Vriesekoop bezit inmiddels de geestelijke kracht van een vrouw die zichzelf heeft leren lopen. ,,Voor mijn gevoel is het nu pay back time, ik heb iets terug te geven. Ik heb ontzettend veel van Hans geleerd, ik heb ook veel van zijn dood geleerd. Maar ik ben altijd afhankelijk geweest, van mijn omgeving en van het tafeltennis. Nu is het tijd dat anderen van mij gaan leren. Als je zoveel pijn hebt geleden als ik kan je hulp bieden. Ik sta nu op een punt in mijn leven dat ik iets voor anderen kan betekenen.''