Aanpak van populisten is pijnlijk leerproces

Hoe pak je een populist aan?

Dat is de vraag die de campagneteams van de gevestigde politieke partijen sinds de raadsverkiezingen van afgelopen woensdag bezighoudt. Moeten we Pim Fortuyn, die op z'n minst trekken van een populist vertoont, superieur negeren? Of ligt juist de principiële confrontatie voor de hand? Proberen we Fortuyn op z'n eigen speelveld – veiligheid, buitenlanders – te verslaan? Of is het raadzaam de arena van de campagne te verleggen naar heel andere onderwerpen?

In het buitenland hebben gevestigde partijen al eerder genoeg te stellen gehad met politici die in naam van het ongenoegen het establishment bestormden. Confrontaties in Denemarken, Italië, België en Oostenrijk met politici als Pia Kjaersgaard, Umberto Bossi, Filip Dewinter, en Jörg Haider betekenden een pijnlijk leerproces. Welke strategie had succes? Wat was de domste tegenzet?

Een overzicht van adviezen en ervaringen uit Europa.

Door een onzer redacteuren, ROTTERDAM, 9 MAART.

Deense wedloop

,,Eén: niet negeren, maar serieus nemen. Twee: het debat aangaan. Drie: hameren op de concrete invulling van de one-liners.'' Dat adviseert Jan Juul Christensen, woordvoerder van de Socialdemokratiet, de Deense zusterpartij van de PvdA.

De lijst-Fortuyn is te vergelijken met de Dansk Folkeparti onder leiding van Pia Kjaersgaard. Sinds de oprichting in 1995 van deze extreem-rechtse partij, zoals Christensen haar typeert, wordt Kjaersgaard via deze drie wegen `bestreden'. ,,Holle retoriek'' kenmerkte het eerste partijprogram van de Deense volkspartij en ,,wij hebben steeds gehamerd op een concrete invulling'', aldus Christiansen. Om er in één adem aan toe te voegen: ,,het is de vraag of we daar succesvol in zijn geweest''. Bij de meest recente verkiezingen boekte de Deense Volkspartij in november vorig jaar een winst van negen zetels. Met 22 van de 179 zetels is de partij de derde van Denemarken, en de centrum-rechtse minderheidsregering is afhankelijk van hun steun.

Onder druk van de Deense Volkspartij, zegt Christensen, speelde het asielbeleid een belangrijke rol in de verkiezingen. De centrum-rechtse partijen verscherpten hun opvattingen over immigratie. Vooral de regelingen voor gezinshereniging werden aangescherpt. Criminele asielzoekers worden zonder pardon naar het land van herkomst gestuurd, ook als hen daar mogelijk de doodstraf wacht.

Maar, zo erkent de woordvoerder van de sociaal-democraten, ook de Socialdemokratiet heeft het beleid ten aanzien van buitenlanders aangescherpt. ,,Rechts propageert een onderscheid tussen blank en buitenlanders'', meent Christiansen. ,,Wij staan voor een rechtvaardigheid.'' Heeft linkse ideologie ingeleverd onder de rechtse druk? Er klinkt een zucht door de telefoon. ,,We kunnen de opvatting van de kiezer niet negeren.''

Door een onzer redacteuren ROTTERDAM, 9 MAART.

Ach ja, die Bossi

Veel meer dan premier Berlusconi is Umberto Bossi de Italiaanse voorganger van Fortuyn. Berlusconi wilde vooral zichzelf beschermen, Bossi had een echte missie: wat hij noemde het zelfgenoegzame Rome door elkaar schudden en eind 1994 rekende hij daartoe ook `Berluskaiser'. Dat Bossi om zijn viriliteit te onderstrepen om de haverklap roept dat hij een stijve heeft, dat hij zich presenteert als de gewone jongen met een tweedehands auto, doet niets af aan de parallel met Fortuyn.

Negeren, was de tactiek van de gevestigde partijen toen Bossi met zijn partij Lega Nord begin jaren negentig in de dubbele cijfers kwam. Politici maakten hem belachelijk als een schreeuwer zonder programma. Ze verweten Bossi met zijn roep om een onafhankelijk Noord-Italië verdeeldheid te zaaien. Maar de kiezers bleven op hem stemmen, omdat ze wilden laten merken dat ze boos waren. In 1993 kon je niet om Bossi heen.

Samenwerken dan maar. Berlusconi probeerde het als eerste. Hij smeedde een alliantie met de grillige Bossi en won in 1994 de verkiezingen. Maar aan het einde van het jaar was het dezelfde Bossi die zijn kabinet ten val bracht. Een aantal kiezers was toen al aan het weglopen, want Bossi begon zijn roep om onafhankelijkheid al te letterlijk te interpreteren. In 1996 lonkte de linkse leider Massimo D'Alema naar hem, maar lijsttrekker Romano Prodi riep D'Alema tot de orde.

Bossi kwijnde in het politieke tweestromenland weg. De tijd leek het probleem op te lossen. Maar Berlusconi becijferde dat hij voor een zege in 2001 Bossi nodig had en sloot een nieuwe alliantie, vastgelegd bij de notaris. In wezen heeft Berlusconi Bossi gekocht. Soms roept Bossi nog wat wilds, maar dan herinnert Berlusconi hem eraan wie de rekening betaalt en knipoogt hij geruststellend naar de buitenwacht: Ach ja, die Bossi.

Door onze correspondent BRUSSEL, 9 MAART.

Harde Vlaamse les

Patrick Janssens, voorzitter van de Vlaams-socialistische SP.A én communicatie-expert, had de verkiezingsramp van woensdag twee weken geleden aan PvdA-voorzitter Ruud Koole voorspeld. ,,Ik zei: let op, jullie onderschatten wat er gebeurt.'' De Vlaamse socialist stelde tot zijn verbazing vast dat Koole academische onderzoeken, die het PvdA-verlies in Rotterdam verklaren, niet van toepassing op Nederland achtte. Janssens meent dat de PvdA nieuwe breuklijnen tussen links en rechts onvoldoende onderkent. Volgens hem zijn er veel kiezers die weliswaar in materiële zin `oud-links' denken – zij willen een mate van gelijkheid. Maar dezelfde kiezers denken cultureel 'nieuw-rechts' met het accent op thema's als veiligheid en migratie. ,,Daarom verloren wij veel kiezers aan het Vlaams Blok van Filip Dewinter.''

Volgens Janssens, ex-topman van het Belgische bureau van reclame-bedrijf BBDO, moet de PvdA er voor waken Pim Fortuyn te schande te maken. ,,Kiezers die zichzelf verwaarloosd voelen, identificeren zich dan nog meer met zo'n groep.'' De Vlaamse socialisten maakten die fout eerder in Antwerpen. Hij noemt het voorbeeld van Hasselt, waar de Vlaams-socialistische transportminister Steve Stevaert burgemeester is. ,,Die heeft nooit iets negatiefs over het Vlaams Blok gezegd. De SP.A haalde bij de gemeenteraadsverkiezingen ruim de helft van de stemmen.'' Volgens Janssens bewijst dit het voordeel als landelijke kopstukken wortels in de lokale politiek hebben, iets dat in Nederland nauwelijks bestaat.

Campagne voeren over veiligheid en migratie speelt volgens Janssens Fortuyn in de kaart, omdat deze dat al effectief doet. In Vlaanderen profiteerde het Vlaams Blok ervan. ,,Wat je alleen nog kunt doen is duidelijke signalen geven dat je naar kiezers luistert. Daarvoor moet je veel meer de straat op gaan.''

Door een onzer redacteuren WENEN, 9 MAART.

Pers schiep Haider

Na ruim 15 jaar ervaring met Jörg Haider van de populistische FPÖ mag Oostenrijk zich populisme-expert noemen. Wat hadden de Oostenrijkers anders moeten doen en wat is het advies aan Nederlandse politici?

,,De Oostenrijkse politieke partijen hadden nooit mogen toelaten dat Haider zich het begrip `fatsoenlijke burger' toeeigende en daar zijn racistische opvattingen aan vastknoopte'', zegt Hans Henning Scharsach, adjunct-hoofdredacteur van het Oostenrijkse weekblad News en auteur van verschillende boeken over Haider, waaronder Haiders Kampf. ,,De fatsoenlijke partijen hadden er vanaf het begin op moeten hameren dat populisme in de geschiedenis louter tot ellende heeft geleid. Ze hebben Haider te veel zijn gang laten gaan, met als gevolg dat racisme nu bijna als normaal wordt beschouwd.'' De volgens Scharsach weinig alerte houding van de Oostenrijkse politiek leidde ertoe dat bij de verkiezingen van 1999 27 procent van de Oostenrijkers op de FPÖ stemde, en Haider vrijwel ongestraft minderheden en critici beledigt.

Het advies van Scharsach aan Nederlandse politici voor de komende verkiezingsstrijd: ,,Maak er een strijd van tussen goed en kwaad. Hamer op solidariteit en veroordeel het egoïsme van rechtspopulisten. Want ze proberen alle zwakkeren in de maatschappij te pakken. Als ze de buitenlanders hebben gehad, beginnen ze aan de ouderen en de zieken.''

De pers speelt eveneens een belangrijke rol, zo beklemtoont Scharsach: ,,In Oostenrijk heeft het veel te lang geduurd voordat de pers doorhad dat populisten doorgaans nonchalant met de waarheid omspringen. Op die manier is Haider groot geworden. Dit slag vraagt om veel kritische analyses en onderzoeksjournalistiek die de ware aard van de partij blootlegt.''