De ramp van het jaar 2050

De mens is grotendeels dier. Wat waren die paar cruciale ingrediënten die mensen van ons maakten? Wat zijn de dierlijke voorlopers van kunst en taal, van volkerenmoord en drugsgebruik? En toen die mens er eenmaal was – hoe zag zijn evolutie er uit? Wat leert de wetenschap over de achtergrond van zijn sociale verbanden? En hoe gaat het aflopen met die hoog ontwikkelde, maar op enkele vlakken flink ontspoorde mensaap?

De Derde Chimpansee geeft een aardig overzicht van bestaande en betrekkelijk nieuwe antwoorden op zulke vragen. De nu verschenen vertaling van een veelgeprezen, vuistdik maar soepel lezend werk van Jared Diamond is inleiding en originele uitwerking ineen. Diamond is hoogleraar fysiologie aan de Universiteit van Californië, in Los Angeles. Daarnaast verricht hij uitgebreid evolutionair-biologisch onderzoek en is hij Nieuw Guinea-specialist. Hij schreef al degelijke populair-wetenschappelijke boeken. Voor Zwaarden, paarden & ziektekiemen kreeg hij in de Verenigde Staten de Pulitzerprijs.

Diamond houdt niet van halfslachtige doem. Hij omschrijft zijn thema zo: `Hoe de menselijk soort binnen korte tijd veranderde, van een gewoon groot zoogdier in een wereldveroveraar; en hoe we het vermogen bereikten alle vooruitgang in een klap teniet te doen.' De desastreuze klap ziet hij op twee mogelijke manieren vallen: in de nucleaire variant, door massavernietigingswapens, en door de verregaande ondergraving van de ecologie. Hij berijdt dan ook twee stokpaarden: het tijdloze karakter van genocide en de menselijke invloed op het milieu. Op montere toon maakt Diamond duidelijk dat die laatste ingrijpender is dan je al dacht, en binnenkort een mijlpaal bereikt. Rond het midden van de 21ste eeuw zal meer dan de helft van de bestaande diersoorten verdwenen zijn of bedreigd worden. Je kunt erover twisten of, zoals Diamond analyseert, dat ook voor de mens zal gaan gelden, of voor wat nu `de beschaving' heet. Maar de door hem levendig vertelde geschiedenissen van historische menselijke populaties schetsen alvast een zorgwekkend scenario op grotere schaal. Niettemin is dit in bepaalde opzichten ook een vrolijk stemmend boek – voor wie houdt van brede, maar alleen functioneel gebruikte feitenkennis, onverwachte dwarsverbanden en vondsten.

`Als wij leren van de sporen die het verleden heeft getrokken, zal onze toekomst waarschijnlijk zonniger zijn dan die van de twee andere chimpansees.' Diamond gelooft in groeiend inzicht en in berouw op soortniveau. En dat is nu net een mening die hij niet overtuigend onderbouwt. Aan zijn nu, overwegend mooi vertaalde boek zal het niet liggen. Scherp en veelzijdig, is het een van de betere waarschuwingen die je kunt krijgen. In zijn voorwoord bij deze welkome vertaling doet Diamond – met al te glad effectbejag – alsof hij dit boek vooral voor die boeiende Nederlanders schreef: je vergeeft het hem graag.

Jared Diamond: De Derde Chimpansee. Evolutie en toekomst van het dier dat mens heet. Vert. Henk Moerdijk. Het Spectrum, 440 blz. €23,95