Wenken met de brauwen

Geen voetzolen in Pakistan

Iedereen die in Pakistan woont, of er gewoond heeft, weet dat je daar nooit en te nimmer de onderkant van je voet aan iemand laat zien, want dat wordt daar als een belediging opgevat. Voor buitenlandse vrouwen is het niet echt een probleem. Maar Europese mannen willen nog wel eens, als ze op een stoel zitten, een been optrekken. Nonchalant rust dan hun ene enkel op de knie van het andere been. In Pakistan is deze houding taboe, omdat de onderkant van je voet dan automatisch wijst naar de persoon die naast je zit en dat betekent in Pakistan dat je die persoon minacht.

Wij woonden in 1988-'89 een jaar in Pakistan en hoorden over een bezoek aan Pakistan, eerder in die jaren tachtig, van de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken. Het was zeer gênant geweest. De minister was een beetje onderuit geschoven in zijn stoel, had zijn benen gestrekt en zijn enkels gekruist. Zo zat het hele publiek tegen zijn schoenzolen aan te kijken.

Nu nog schaam ik me als Nederlander voor zulk gedrag. Toen vroegen we ons af of zijn adviseurs hem niet op de hoogte hadden gebracht van de plaatselijke gewoontes. Of was hij die eventjes vergeten? Of deed hij het expres? Dat laatste leek me onwaarschijnlijk. Nu, twintig jaar later, lijkt het een oud verhaal. Maar elke keer als ik het nieuws hoor over Afghanistan, Pakistan en India, vraag ik me af of dit soort grove, botte fouten echt niet meer gemaakt worden door de westerse diplomaten die daar bemiddelen.

Wenkbrauwen omhoog in Samoa

Toen we pas in West-Samoa woonden, kreeg mijn vriend een keer bijna ruzie met de chauffeur van de University of the South Pacific, waar hij werkte. We woonden op de Alafua-campus en hadden nog geen auto. De chauffeur ging twee keer per dag naar de stad, naar het postkantoor in Apia.

Op een middag liep mijn vriend naar de uitgang van de campus, waar de chauffeur een hapje zat te eten in het geparkeerde universiteitsbusje. Vriendelijk vroeg hij hem of hij die middag een lift naar de stad kon krijgen. De chauffeur trok zijn wenkbrauwen op en at ongestoord verder. Mijn vriend herhaalde zijn vraag twee, drie keer, en werd erg boos toen de man hem schijnbaar bleef negeren.

Opeens stapte de portier uit zijn hokje bij de slagboom. ,,Hij heeft je allang antwoord gegeven'', zei hij behulpzaam tegen mijn vriend, ,,en het antwoord is ja, je kunt vanmiddag met hem meerijden.''

,,Hoe had ik dat in hemelsnaam kunnen weten'', vroeg mijn vriend.

,,Hij trok zijn wenkbrauwen op'', zei de portier, ,,meerdere malen zelfs.''

Met beide handen in Botswana

Onze tuinman in Gaborone kwam maar één ochtend per week, want de tuin die we daar hadden was niet groot. Het was een onbeleefde jongeman, vond ik. Het stoorde me dat hij me nooit uit zichzelf groette. Pas als ik hem gegroet had, groette hij mij. Eerder niet. Dus maakte ik er een punt van om hem altijd zo opgewekt mogelijk te begroeten: `Dumela Rra!' Schoorvoetend, zo leek het, gaf hij antwoord: `Dumela Mma.'

Ook ergerde het me elke keer dat hij, als ik hem aan het einde van de ochtend eten gaf, nooit dankjewel kon zeggen. Zwijgend, met neergeslagen ogen, nam hij het bord met twee handen aan. Nu ja, dacht ik, als je het niet hebben wilt, dan hoef je het niet aan te nemen! Maar alles wat ik hem gaf at hij op, dus ik bleef hem eten geven, maar leuk was het niet.

Toen nam ik taalles. Achteraf gezien schaam ik me. Ik ben verdorie antropoloog en had beter moeten weten, want wat leerde ik? Ik leerde de volledige begroeting, die in het Setswana wel uit een stuk of tien volzinnen bestaat. En, werd erbij gezegd, de oudste persoon, of de belangrijkste, groet eerst. De jongere, de mindere, houdt beleefd zijn mond en zal pas spreken als hij aangesproken wordt...

Ik leerde dankjewel zeggen in het Setswana. Maar ik leerde ook dat deze woorden een ander functie hebben dan ons `dankjewel' en eigenlijk weinig gebruikt worden. De gewoonste, de beste en beleefdste manier om er dankjewel te `zeggen' is om een gift met beide handen aan te nemen...