Ontreddering en triomf in Rotterdam

De gevestigde politieke partijen in Rotterdam kregen gisteravond de schrik van hun leven. De vraag leek wel wie de ergste dreun had gekregen.

De wethouder en de fractieleider staan gebogen over de uitdraai met de tussenuitslag. Ze tellen. Ontredderd. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog is de PvdA in Rotterdam niet meer de grootste partij. Hans Kombrink, de wethouder: ,,En volgens mij is het college ook de meerderheid kwijt.''

Het is kwart over tien 's avonds. In Rotterdam is de helft van de stemmen geteld. Leefbaar Rotterdam krijgt zestien van de vijfenveertig zetels. De PvdA had er vijftien. Bert Cremers, de fractieleider: ,,We weten natuurlijk niet uit welke wijken deze stemmen komen. Er is nog hoop.'' Kombrink: ,,De VVD krijgt trouwens de grootste klap. Wij niet.'' Hoe ze de uitslag verklaren? Cremers: ,,Eh... we gaan even praten.''

Een half uur later verschijnen ze weer in de zaal op de eerste verdieping van het stadhuis. Leefbaar Rotterdam heeft er intussen nog een zetel bijgekregen. Kombrink loopt op een camera af. ,,Zeer pijnlijk'', zegt hij. ,,Maar dit heeft weinig te maken met de kwaliteit van het stadsbestuur. Het is entertainment-politiek. Een hype. Het komt ook door Paars. Door het kabinet. En door 11 september. Het gaat weer over.''

Achter hem heeft het kordon fototoestellen, camera's en microfoons waarbinnen zich lijsttrekker Pim Fortuyn van Leefbaar Rotterdam moet bevinden, een half uur gedaan over de oversteek van de ene kant van de zaal naar de andere, waar een lijsttrekkersdebat zal plaatshebben. De uitslag, toonloos voorgelezen door burgemeester Opstelten, heeft Pim Fortuyn ,,ook overvallen''. Maar zijn reactie is snel. ,,Dan gaan we nu een college vormen.''

De zaal, verpletterd, is zover nog niet. ,,Wat moeten we nou?'', vraagt VVD-lijsttrekker Nico Janssens (van negen naar vier zetels). ,,Een college van vijf partijen, dat zou nog kunnen. Maar dat is niet stabiel natuurlijk'', zegt PvdA'er Cremers (van vijftien naar elf). ,,Zoveel onvrede. Dat we dat niet hebben zien aankomen'', verzucht Els Kuijper, de PvdA-lijsttrekker. CDA-voorman Sjaak van der Tak (van zes naar vijf): ,,Een explosie van ongenoegen.'' SP-leider Theo Cornelissen (van vier naar één): ,,Dat was mijn jongste dochter die belde. Zij vindt het ook stom. Het is een hele rechtse, hele onverwachte uitslag.''

Toch waren er de afgelopen tijd ook voortekenen. Wie om zich heen keek in de stad, zag verloederende wijken die door de bewoners werden ervaren als vies en onveilig. Dat zeiden ze tenminste in enquêtes. Maar op een openbare debatavond over het collegeprogramma `schoon, heel en veilig' hadden de wethouders het over `prioriteiten', over het ,,personeelstekort bij de politie'' en het nieuwe vijfjarenplan voor de veiligheid ,,dat nog maar net van start is gegaan''. Er was niet veel publiek.

Bij een raadsdebat waarin het college bekende de afgelopen jaren meer plannen te hebben gemaakt dan te hebben uitgevoerd, zat zelfs helemaal niemand op de publieke tribune. Ook een ministeriële `visitatiecommissie grotestedenbeleid' concludeerde dat ,,de gemeente meer aandacht moet hebben voor de uitvoering van beleid en minder voor nieuw beleid''. Dat was vorige week.

En dan waren er nog de peilingen van het gemeentebestuur, die de afgelopen maanden steeds uitkwamen op een stuk of tien zetels voor het Leefbaar Rotterdam van Pim Fortuyn. Die arriveerde gisteravond pas na de eerste tussenuitslag van tien uur. Ronald Sørensen, nummer twee op de lijst, om negen uur: ,,Ik verwacht toch wel een zetel of acht. Maar ik wil wel zeggen: bij dit soort peilingen rust er een taboe op zijn naam. Mensen zeggen niet dat ze op hem stemmen. Maar ze doen het wel.''

De avond was nog zo rustig begonnen, met verlaten gangen bij de fractiekamers. Voor de deur van de Rotterdamse Stadspartij (van twee naar één), tegenover het stemlokaal op de begane grond, lag een stapeltje partijprogramma's.

VVD-lijsttrekker Janssens zat in zijn fractiekamer een kopje koffie te drinken, onkundig van de honderden belangstellenden op de eerste verdieping, waaronder televisieploegen uit het buitenland. Om negen uur deed hij de tv aan. ,,Toen zag ik al die mensen. Vier jaar geleden was er bijna niemand.'' Om kwart over negen ging hij naar boven.

De allereerste uitslag, even voor tien uur, was die van een deelgemeente. Hoek van Holland, waar alleen op PvdA, CDA of VVD kon worden gestemd. De VVD was er het grootst geworden. Janssens: ,,De Hoek! De Hoek is voor ons!'' Op dat moment rekende hij nog op negen zetels, ,,stabiel, denk ik''. Samen met Pim Fortuyn de stad besturen leek hem geen goed idee. ,,Ze hebben niet eens een programma. Nou ja, dat concept. En die leidraad. Die heb ik ook wel gelezen. Er staan geen oplossingen in.''

Twee uur later zitten voor de camera's van TV Rijnmond alleen nog Els Kuijper, Nico Janssens en Sjaak van der Tak.

Pim Fortuyn is dan al weg, naar het debat met de landelijke lijsttrekkers. ,,We moeten maar eens rustig praten'', zegt Van der Tak. ,,Een nachtje slapen'', suggereert Kuijper. Dat had Pim Fortuyn ook al gezegd, nadat hij zijn collega's had opgeroepen hun verantwoordelijkheid te nemen door met hem in het college te gaan zitten. Janssens, intussen asgrauw, spreekt van ,,een groot landelijk effect''. Hij is ,,in elk geval niet van plan'' voor de camera's te zeggen wat de uitslag betekent ,,voor mijn positie''.

Of de andere partijen met Fortuyn in een college willen, is dan nog steeds onduidelijk. Els Kuijper ,,is nog steeds van mening'' dat ze dat liever niet wil.

Ronald Sørensen, tweede man van Leefbaar Rotterdam, verontschuldigend: ,,Toen ze de deur voor ons dichtgooiden, hadden ze deze uitslag natuurlijk niet verwacht. En een deur kan ook nog terugketsen.'' Hij denkt dat de PvdA ,,nu eerst orde op zaken moet stellen''. ,,Ze maken bij die partij de hele tijd plannen, maar ze lossen niks op. Wíj hebben allemaal experts op de lijst. Op zeven hebben we een organisatiedeskundige staan. Daar gaan wij morgen eens rustig mee praten over dat nieuwe college.''