Een briljant eclecticus van de avant-garde

Wie de gebouwen van de Russische avant-garde-architect Konstantin Melnikov (1890-1974) wil zien, moet barre tochten maken door de desolate buitenwijken en vervallen industrieterreinen van Moskou. Veel gemakkelijker is het om naar het Museum van Bommel van Dam in Venlo te gaan. Want daar staan nu mooie maquettes opgesteld van vrijwel alles dat Melnikov in de jaren twintig in en rondom Moskou heeft gebouwd. Sterker nog, ook van zijn nooit uitgevoerde ontwerpen hebben bouwkundestudenten uit Delft, Stuttgart, Milaan en Moskou modellen gemaakt. Samen vormen de bouwwerkjes, die eerder in onder meer Milaan en Moskou waren te zien, een Melnikovstad die een vrijwel compleet beeld van zijn reële én virtuele oeuvre geeft.

Melnikov was de succesrijkste architect van de Russische avant-garde. Terwijl vrijwel al zijn collega-avant-gardisten in de jaren twintig waren veroordeeld tot papieren dromen, bouwde Melnikov een opzienbarende serie garages en arbeidersclubs in en om Moskou. Vooral de arbeidersclubs waren belangrijke opdrachten in de toen nog jonge Sovjet-Unie. De Partij zag ze als `sociale condensatoren', die een belangrijke rol moesten spelen in de wording van de nieuwe Sovjetmens. Melnikovs beroemdste clubgebouw werd dat van Rusakov. De drie hoekige uitstulpingen van dit dynamische gebouw zijn als de Wolgaslepers die diep gebogen een zware schuit voorttrekken.

Melnikovs roem was in de jaren twintig zo groot dat hij als een van de weinigen een stuk grond kreeg in het verder gecollectiviseerde Moskou om zijn privé-huis op te bouwen. Dat huis werd een sterk staaltje van `wild wonen' avant la lettre: in alle opzichten weken de twee in elkaar geschoven cilinders af van de historische omgeving. In dit huis leefde Melnikov tot zijn dood en mijmerde hij de laatste decennia over de roem die hij in de jaren twintig en dertig genoot.

Melnikov was de grote eenling van de Russische avant-garde. Hij sloot zich niet aan bij een van de twee heersende groepen, de streng functionalistische `constructivisten' en de vooral in vorm geïnteresseerde `formalisten'. Dat wil niet zeggen dat zijn werk helemaal op zichzelf staat. Zonder de experimenten van kunstenaars als Tatlin en Malevitsj was zijn werk ondenkbaar geweest. Maar voor elke opdracht kwam hij met briljante en vooral verrassende invallen, waarin zelfs nog sporen van het aloude classicisme vallen te ontdekken. Melnikov was de briljante, onaangepaste eclecticus van de Russische avant-garde.

De context waarin hij werkte – het Moskou van de jaren 20en 30 – wordt geschetst op panelen met foto's, tekeningen en teksten. Er wordt verder een documentaire vertoond die Jet Christiaanse en Marjo Leupers in 1999 over Melnikov maakte. Erg opwekkend is deze film niet. Hij laat zien hoe de gebouwen vaak danig zijn verminkt door de harde realiteit van het Sovjetcommunisme en worden gedomineerd door morsige interieurs met deprimerend Russisch tl-licht. De beelden maken duidelijk dat een maquette-tentoonstelling als die in Venlo verreweg de beste manier is om het werk van Melnikov in volle glorie te bewonderen.

Ook Melnikovs laatste werken uit de jaren dertig zijn als maquettes te zien. Melnikov was als eigenwijze eenling een geliefd, want gemakkelijk doelwit van socialistisch-realistische campagnevoerders tegen de moderne architectuur. Melnikov probeerde met megalomane ontwerpen vergeefs in de smaak te vallen bij de machthebbers. Zo moest zijn gebouw van het Volkscommissariaat worden opgebouwd uit een gigantische kegel, waarvan de helft op zijn kop werd gezet. De omgekeerde kegelhelft was het symbool van de nieuwe Sovjetorde die de oude orde drastisch en definitief had veranderd. Dit Volkscommissariaat was een schoolvoorbeeld van `architecture parlante' waartoe Melnikov in zijn laatste ontwerpen zijn toevlucht nam. Ze waren over de top, jazeker, en misschien ook niet zo smaakvol en verfijnd, maar in hun radicaliteit en kloekheid ook onovertroffen. Jammer genoeg hebben de makers van de tentoonstelling juist van deze grootse ontwerpen heel kleine maquettes gemaakt, terwijl ze het toch deels van hun immense schaal moeten hebben. Alsof ze zich toch een beetje schamen voor Melnikovs laatste megalomane oprispingen.

Tentoonstelling: Mel'nikov. Russisch architect 1890-1974. T/m 31 maart 2002 in Museum van Bommel van Dam. Geopend: di t/m zo 11-17 u. Catalogus: Konstantin S. Mel'nikov and the construction of Moscow. (Uitg. Skira editore, 310 blz. prijs E30). www.vanbommelvandam.nl