`Dieptrieste' avond voor coalitie

Voor de gevestigde partijen was het op gisteravond zoeken naar lichtpuntjes. ,,We hebben nog een hoop werk te doen.''

PvdA

PvdA's spreekstalmeester Wouter Bos heeft het halverwege de avond niet meer. De PvdA krijgt ,,klap na klap''. Bos, opgetogen en cynisch tegelijk: ,,Er is iets bijzonders gebeurd, we hebben gewonnen in Assen!'' De ongeveer vijftig PvdA'ers in een zaal van het Abe Lenstra-stadion in Heerenveen klappen beleefd. Rond elf uur komen de uitslagen van Rotterdam, traditioneel een PvdA-bolwerk. De PvdA verliest daar eenderde van haar zetels. ,,Schokkend'', noemt Melkert de uitslag. ,,Dieptriest'', meent Bos. Jan Pronk: ,,Rotterdam wordt een nauwelijks bestuurbare stad.'' De winst in Amsterdam (een zetel) kan de partijleden niet meer opbeuren. Lijsttrekker Melkert verlegt het doel snel naar 15 mei. ,,Vanaf vandaag begint de campagne, we hebben nog een hoop huiswerk te doen.''

VVD

De electorale slag is VVD-leider Dijkstal aan te zien, wanneer hij om tien uur de koepelzaal van het Amsterdamse Felix Meritis betreedt. In zijn toespraakje zinspeelt hij zelfs op een vertrek, mocht het straks bij de Kamerverkiezingen ook zo slecht gaan: ,,Als ik afscheid neem van de partij zal dat nog altijd als liberaal zijn''. Maar een campagne `zonder fatsoen' - dat nooit, ook niet tegen Fortuyn. Er komt geen grondige wijziging van de campagnestrategie: de VVD is een verantwoordelijke partij, die in acht jaar Paars veel goeds tot stand heeft gebracht, vooral op sociaal-economisch terrein. De zaal ontvangt deze boodschap zonder merkbaar enthousiasme. Velen, onder wie partijvoorzitter Eenhoorn, vinden nog steeds dat Dijkstal er feller tegenaan moet. Sommigen, zoals de ministers Jorritsma en Hermans, lijken hun hoop al naar de toekomst over te hevelen: de Fortuyn-stemmers zullen wel tot inkeer komen als het bestuurlijk onvermogen van hun favoriet blijkt.

CDA

CDA-leider Balkenende kiest in een conferentiecentrum in Ede voor de ruiterlijke erkenning: ,,Dit is de avond van Pim Fortuyn. De kiezer heeft een helder signaal afgegeven, dat we serieus moeten nemen.'' Maar geeft daar vervolgens zijn eigen draai aan: ,,Paars heeft een klap gekregen en het CDA is de enige grote partij die standhoudt.'' Maar de avond wordt tot een uur of half elf gekenmerkt door gemengde gevoelens: de `superpeiling' voor de Tweede-Kamerverkiezingen levert niet meer dan één zetel winst op. Balkenende reageert optimistisch: ,,Een uitstekende uitgangspositie''. De uitslagen op het grote scorebord van de NOS, achter in de zaal, zijn een bron van stijgende verwarring. Wel blijkt dat het CDA in vele gemeenten wint. Maar juichen durft men niet; immers de opgetelde uitslagen geven aan dat de partij raadszetels verliest. Als partijfunctionarissen met de NOS bellen, blijkt dat daar een fout is gemaakt: de uitslagen van VVD en CDA zijn omgewisseld. Balkenende is verontwaardigd. ,,De kijker is de hele avond op het verkeerde been gezet.'' Vanochtend heeft de partij hierover een boze brief aan de NOS de deur uitgedaan.

D66

De eerste uitslag van een D66-afdeling laat bijna een half uur op zich wachten. De partij doet in veel gemeenten niet mee. De eerste uitslag is goed: de democraten winnen licht in Bussum. Groot gejuich. Daarna is lanhet zoeken naar lichtpuntjes. D66 verliest bijna overal. Maar partijleider Thom de Graaf blijft positief. ,,Er is ook iets anders gebeurd. We hebben de eerste gekozen burgemeester van Nederland, in Best.'' En het is nog iemand van D66 ook. ,,Laten we er over vier jaar voor zorgen dat in alle gemeenten gekozen burgemeesters zijn''.

Minister Brinkhorst kijkt liever naar de Europese verkiezingen van 2004. ,,Die worden zeer interessant. Dan is het nieuwe kabinet gevallen en maken wij een goede uitslag. Let maar op.''

GroenLinks

In het Prinsenhof in Delft zet een flesje speciaal gebrouwen GroenLinks-bier de huiselijke toon. Op het etiket staat: ,,Het is geen partij om zwaar mee door te zakken en dan al te luidruchtig naar huis te gaan.'' De avond begint voorzichtig optimistisch. ,,Misschien met een klein plusje'', zegt Paul Rosenmöller. Als de landelijke peiling tegenvalt – min twee zetels – houdt hij de moed er in: ,,Een klein minnetje in de peiling brengt het beste in ons boven.'' Blijdschap is er bij Nijmegen: voor het eerst is GroenLinks in een gemeente met meer dan 100.000 inwoners de grootste. In 37 gemeenten doet de partij voor het eerst mee. Landelijk is de winst tenslotte 34 zetels.

Hier en daar klinkt zelfkritiek. Europarlementariër Joost Lagendijk: ,,Wíj moeten het linkse ongenoegen over Paars trekken.''

ChristenUnie

Lijsttrekker Kars Veling ziet al vroeg dat de winst voor de ChristenUnie (GPV/RPF) groot zal zijn. Om kwart voor tien al houdt hij zijn toespraak. ,,Deze uitslagen bevestigen onze verwachting. We kunnen nu het glas alvast een beetje heffen.'' De Kamerverkiezingen ziet hij zonnig in. ,,Het lijkt naar zeven zetels toe te gaan en daarmee zijn wij heel tevreden''. De stemming blijft opgetogen. Aan het eind van de avond staan de ChristenUnie en de SGP samen landelijk op plus 37 raadszetels. Kars Veling over Pim Fortuyn: ,,Ik zal hem niet meer met ironie benaderen.

SP

Op het Rotterdamse hoofdkantoor van de SP speelt een band tropische klanken, maar het wil niet écht gezellig worden. In de ene gemeente een zetel erbij, in een andere gemeente een zetel eraf. In Zaanstad komt de SP vanuit het niets op drie zetels. Maar dat doet de stemming nauwelijks goed. Tegen elven wordt de omvang duidelijk van ,,de ravage in Rotterdam''. De SP is verpletterend verslagen: van vier naar één zetel. En Pim Fortuyn heeft er 17. ,,De fascisten gaan deze stad besturen'', zegt SP-lid P. de Ruiter met afkeer. SP-leider Jan Marijnissen geeft er een positieve draai aan. ,,Hoe groter Fortuyn wordt, hoe eerder duidelijk wordt dat het niets is.''