En 's avonds heeft iedereen altijd gewonnen

De raadsverkiezingen zijn een onbetrouwbare graadmeter voor de Kamerverkiezingen in mei. Alle partijen zien in de uitslag altijd een lichtpuntje.

Gemeenteraadsverkiezingen zijn geen landelijke verkiezingen. Toch zullen de landelijke lijsttrekkers vanavond niet van de buis te slaan zijn. Iedere uitslag, of het nu winst of verlies is, zal voorzien worden van een positieve draai. Verliest D66 vanavond? Dan zal landelijk leider Thom de Graaf de woorden van 1998 herhalen en de hoop uitspreken dat de kiezer zal schrikken van de uitslag en landelijk wél weer het vertrouwen in de sociaal-liberalen heeft. Pakt het CDA een lichte winst? Dan zal lijsttrekker Jan Peter Balkenende verklaren dat hij best premier wil worden als ook op 15 mei het CDA de grootste partij wordt.

Het extrapoleren van een landelijke trend uit de gemeenteraadsverkiezingen kent grote risico`s. Naarmate de invloed van lokale partijen toeneemt, is een `landelijke' uitslag gebaseerd op een lokale verkiezingen `gevaarlijker'. De verzamelde lokalen (inclusief de Leefbaren) maken grote kans met ruim een kwart van de stemmen de grootste politieke stroming te worden.

Toch zijn de uitslagen van vanavond op zijn minst een graadmeter voor 15 mei. De raadsverkiezingen van 1998 lieten bijvoorbeeld een forse winst voor GroenLinks zien, een tendens die ook in de landelijke verkiezingsuitslag terug te vinden was. De lichte daling van het CDA bij de raadsverkiezingen vertaalde zich in een forsere daling landelijk. Helemaal opmerkelijk was het wegvagen van extreem-rechts: zij verloren in maart 1998 85 van de 87 raadszetels, landelijk verdwenen de CentrumDemocraten twee maanden later definitief uit de Tweede Kamer.

De rol van de televisie voor de toon van de reacties op een verkiezingsavond is welhaast allesbepalend. Het het gepingpong tussen Bush en Gore en het dagenlang rondzingende `too close to call' van CNN bij de laatste presidentsverkiezingen staat velen nog helder voor de geest. De partijstrategen in de vele zaaltjes in het land, waar vanavond de uitslagenavond `gevierd' worden, zullen aan de beeldbuis gekluisterd zijn. Dat ook de live-uitzendingen geen garantie voor een betrouwbare uitslag zijn, bleek vier jaar geleden. Woedend was de reactie van de meeste politieke partijen op de manier waarop de NOS-televisie toen de veronderstelde uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen op de landelijke politieke verhoudingen projecteerde. Presentator Ferry Mingelen (Den Haag Vandaag) riep vlak na sluiting van de stembussen het CDA uit tot grote winnaar van de gemeenteraadsverkiezingen. Maar dat bleek niet te kloppen. Het CDA had ten opzichte van de Tweede-Kamerverkiezingen in 1994 weliswaar een lichte winst geboekt, tegenover verlies van PvdA en VVD ten opzichte van diezelfde Kamerverkiezingen, maar afgezet tegen de raadsverkiezingen van 1994 waren juist VVD en PvdA weer wat gestegen en was het CDA gedaald. De verwarring die daardoor ontstond bij de verschillende partijbijeenkomsten hield ruim een uur aan, totdat VVD-leider Bolkestein live voor de camera verklaarde dat ,,meneer Mingelen'' het bij het verkeerde eind had.

Vier jaar later biedt de NOS alsnog excuses aan, door de systematiek waarmee de uitslagen vanavond worden gepresenteerd, volledig te wijzigen. Niet langer worden de gemeentelijke uitslagen omgerekend tot percentages voor de landelijke partijen, ook de exitpolls, waarbij kiezers na het uitbrengen van hun stem wordt gevraagd naar hun politieke voorkeur, hebben afgedaan.

De NOS heeft zich dit jaar voorgenomen alleen nog te laten zien waar het vandaag allemaal om gaat: raadszetels. Die zullen – in de loop van de avond – over de verschillende partijen landelijk getotaliseerd worden, en vergeleken met uitslagen in dezelfde gemeenten vier jaar geleden. Daarbij zullen trends dus wel degelijk aan het licht treden, maar begeeft men zich niet langer in speculaties over Kamerzetels. Daarvoor dient alleen de uitslag van een grote (2.500 kiezers netto) enquete die, zoals de meeste enquêtes, per telefoon wordt uitgevoerd en om half tien bekendgemaakt.

Vroeger kon je bij de gong van het Journaal van acht uur een speld horen vallen in de zaaltjes van de uitslagenavonden. Deze keer zal het er dan `gewoon' rumoerig blijven. Niet alleen valt uur U deze keer een uur later, omdat de stembureaus tot negen uur open blijven. Er zal - bij ontstentenis van exitpolls - zelfs niets te melden zijn. Daar komt oplopende spanning bij de totale verdeling van raadszetels, laat in de avond, voor in de plaats.

Ondanks een toename van het aantal stemcomputers zullen de uitslagen mondjesmaat binnenlopen naarmate de avond vordert. Veel stemcomputers zijn namelijk niet aangesloten op een centrale computer, zodat de uitslagen per stemhokje op een diskette gezet moeten worden en fysiek naar de centrale computer worden gebracht.