Zwitsers referendum

De Verenigde Naties krijgen een honderdnegentigste litoedstaat na het referendum dat afgelopen weekeinde in Zwitserland is gehouden. Met een krappe meerderheid besloten de Zwitsers dat ze lid willen worden van de organisatie waarvan hun land sinds jaar en dag waarnemer is, waaraan het geld verstrekt voor humanitaire programma's en waarvan het vestigingen op zijn grondgebied heeft, in Genève. Op het eerste gezicht is de toetreding alleen een formalisering van reeds lang bestaande betrekkingen. Maar vanuit het gezichtspunt van de politieke psychologie heeft het besluit een verdergaande strekking. De Zwitsers keren zich naar de wereld die hen omringt en waarmee ze ondanks hun institutionele afzondering de nauwste betrekkingen onderhouden.

Zwitserland is een van de welvarendste landen ter wereld. Het koestert eeuwenlang zijn onafhankelijkheid en neutraliteit. De afwijzing van internationaal engagement heeft het land voordeel gebracht: het bleef gevrijwaard van oorlogen, het is een vluchthaven voor politiek vervolgden en voor kapitaal op zoek naar een veilige bankkluis. De Zwitsers koesteren hun eigenheid. Nog in 1986 werd het lidmaatschap van de VN door driekwart van de bevolking afgewezen. Een voorstel de levenslange dienstplicht af te schaffen werd weggestemd.

Geleidelijk is de houding ten opzichte van de buitenwereld toch veranderd. In de jaren negentig is Zwitserland lid geworden van internationale organisaties zoals het IMF, de Wereldbank en de WTO. Het Zwitserse bankgeheim is aan erosie onderhevig en Zwitserland werkt samen met andere landen aan de bestrijding van financiële criminaliteit. Voor Zwitserse bedrijven is globalisering geen vreemd woord.

De uitslag van het referendum dat gisteren werd gehouden, is daarom interessant. Ten eerste maakt het duidelijk dat burgers in een geciviliseerd land zich heel goed per referendum over staatszaken kunnen uitspreken. De dubbele telling in het Zwitserse referendumsysteem – er moet zowel een meerderheid van de stemmen als een meerderheid van de kantons behaald worden om een besluit te nemen – is een garantie voor de invloed van de kleinere kantons. Het is een model dat ook in de toekomstige Europese stemverhoudingen gehanteerd kan worden. Nederlandse politici zouden zich dit ter harte moeten nemen in de binnenlandse discussies over referenda.

Opmerkelijk was de stemverdeling. De Franstalige kantons en de steden in de Duitstalige kantons stemden in meerderheid vóór toetreding tot de VN, het Zwitserland van de Alpenweiden - het platteland in de kleinere bergkantons - stemde tegen. Vergeleken met vijftien jaar geleden zijn de verhoudingen in de richting van het internationaal georiënteerde, urbane Zwitserland verschoven.

Dit biedt perspectief voor de laatste stap om het institutionele isolement van Zwitserland te doorbreken: lidmaatschap van de Europese Unie. Weliswaar werd een jaar geleden het voorstel verworpen om met de EU over toetreding te onderhandelen, de uitslag van het VN-referendum wettigt de verwachting dat de houding wat betreft EU-lidmaatschap zal verschuiven. Dat zal aan de `witte vlek' in het midden van de Europese Unie een welkom einde kunnen maken.