Zelfs bavianen verlaten hongerend Zimbabwe

De illegale trek van Zimbabweanen naar Zuid-Afrika is niet nieuw. Wel de slechte staat waarin ze arriveren. Zimbabwe hongert aan de vooravond van de verkiezingen.

Sipho heeft een slechte dag. Na een lange reis vanuit zijn geboortedorp Galoma is hij zonder acht te slaan op de krokodillen de rivier de Limpopo overgezwommen. In een blarentrekkende hitte heeft hij zich door de rollen prikkeldraad en metershoge hekken gewurmd, die de laatste buffer vormen tussen Zimbabwe en Zuid-Afrika. Pas op de asfaltweg naar Johannesburg kregen de soldaten van het Zuid-Afrikaanse leger hem in de gaten.

Nu staat hij samen met zijn partner in crime Peter als vers geschoten wild tentoongesteld voor de toegestroomde journalisten. ,,We hadden een betere weg moeten kiezen'', zegt hij beteuterd. ,,Volgende keer beter.''

Aan de vooravond van de presidentsverkiezingen is de economische situatie in Zimbabwe zo schrijnend dat veel Zimbabweanen zich genoodzaakt zien om hun heil in buurland Zuid-Afrika te zoeken. Dagelijks plukken de militairen van de Southpansberg military area (SMA) honderden Zimbabweanen uit de hekken of van de weg. In de eerste twee maanden van dit jaar arresteerde de SMA die de grens met Zimbabwe bewaakt bijna 5000 illegale immigranten.

,,Er is daar niets meer te krijgen'', zegt Sipho. ,,Geen suiker, geen graan, geen werk.'' De voedseltekorten in Zimbabwe zijn het gevolg van de grote droogte van de afgelopen maanden. Ook de staatsgeleide landinvasies op commerciële boerderijen hebben de voedselproductie belemmerd. Het Wereldvoedselprogramma van de Verenigde Naties schat dat 600.000 Zimbabweanen honger lijden. Voedselprijzen stijgen exponentieel, maïspap is nauwelijks nog te krijgen. Kinderen vallen flauw op school.

,,De honger zal president Mugabe de kop kosten'', gelooft de Zimbabweaanse chauffeur Cristopher, die met zijn vrachtwagen net terug is van een voedseltransport naar Zimbabwe. Het Zuid-Afrikaanse graan houdt het buurland in leven. Steeds vaker wordt er tijdens de rit een zak meel van de vrachtwagen getrokken, als de wagen stapvoets een heuvel oprijdt. ,,Mensen zijn wanhopig en dat zul je straks ook bij de stembus zien.''

Sinds 1999 lopen jaarlijks gemiddeld 20.000 wanhopige migranten in de fuik van de Zuid-Afrikaanse grensbewakers. Vijfennegentig procent is afkomstig uit Zimbabwe. Hoewel het leger in de aanloop van de verkiezingen niet spreekt over een stijging van de aantallen, ziet kolonel Tol Snyman sinds december wel verschillen met voorheen. ,,Vroeger droegen ze meestal geld bij zich, extra kleren en voedsel. Nu komen ze met lege handen en hebben ze vaak dagen niets meer gegeten.''

De vluchtelingen komen van steeds verder. Terwijl vorig jaar de meeste Zimbabweanen uit het grensgebied met Zuid-Afrika kwamen, arresteert het leger nu ook veel immigranten uit het noorden van Zimbabwe. Ook zijn de vluchtelingen jonger en komen steeds meer moeders met kinderen de grens over.

,,Zelfs de bavianen trekken van Zimbabwe naar Zuid-Afrika'', zegt pelotonscommandant Koos-Jan Fourie. Vanuit observatiepost Echo 3 ziet hij toe op tien kilometer van de 250 kilometers lange grenslijn. Een hoge pieptoon waarschuwt hem als ergens langs de route contact is gemaakt met een van drie hekken op de `achtbaan', zoals het heuvelachtige grensgebied wordt genoemd. In de jaren van de apartheid in Zuid-Afrika stond er een dodelijk voltage op de hekken, nu zorgt aanraking alleen voor verbrande vingers.

Het kat-en-muis-spel speelt Fourie elke dag met een groot gevoel van frustratie. Veel vluchtelingen ziet hij een aantal dagen na hun deportatie weer terug. ,,Ze hebben het slecht daar. Als ik een van hen was zou ik precies hetzelfde doen.''

Met het oog op het mogelijk uitbreken van geweld tijdens of na de presidentsverkiezingen op 9 en 10 maart is het Zuid-Afrikaanse leger bezig een oude militaire basis in te richten als vluchtelingenkamp. Er wordt rekening gehouden met een toestroom van 50.000 vluchtelingen.