The Horror

Je kunt niet zeggen dat Indiërs op het eerste gezicht vriendelijk zijn. Dat eerste gezicht is meestal nurks en chagrijnig, conform hoe ze zich voelen, denk ik. Maar wanneer je ze aanspreekt, om bijvoorbeeld de weg te vragen, schieten ze overeind en is geen moeite te groot om je geheel belangeloos van dienst te zijn. Als ze het zelf niet weten vragen ze het anderen die het wel kunnen weten. Of ze lopen een eindje mee, om je het juiste adres te laten zien. En als je ze dan bedankt, verschijnt een brede, schitterende glimlach. Indiërs hebben over het algemeen mooie tanden.

Of neem de taxi-chauffeur. Als hij meteen vriendelijk is, kun je er donder op zeggen dat hij je gaat afzetten. Van een chauffeur die zwijgt en stuurs voor zich uitkijkt, weet je tenminste dat hij de kortste weg neemt en dat de meter werkt. Je hoeft geen last te hebben van zijn norsheid, een norse chauffeur is soms prettig. Maar als je om de een of andere reden behoefte hebt aan vriendelijkheid, vraag die man dan of hij is getrouwd. En hoeveel kinderen hij heeft. Zijn gezicht zal stralen en hij is je eeuwig dankbaar voor de getoonde belangstelling. Tip: vergeet niet te vragen naar de naam van zijn oudste zoon, zijn dierbare erfopvolger. Je hebt er een vriend voor het leven bij.

Vrienden maak je in India gemakkelijk. In bus of trein begin je een gesprek met een wildvreemde, en voor je het weet zit je bij hem thuis aan tafel en noemen zijn kinderen je `uncle'.

Verkeersagressie is in India onbekend. Dat komt misschien doordat men het verschijnsel `verkeersovertreding' niet kent, wat weer samenhangt met het gebrek aan serieuze verkeersregels. Als je een voorrangsweg op wilt, hoef je niet eerst te stoppen en goed naar rechts en links te kijken, maar rol je langzaam door, terwijl de andere auto's om je heen rijden, totdat je zo ver op de weg bent, dat degene die eigenlijk voorrang heeft wel moet stoppen.

Gaat hij schelden of zijn middelvinger opsteken omdat hij voorrang heeft? Wel nee. Hij begrijpt dat het druk is en dat je anders eeuwig zult blijven wachten.

Leven en laten leven lijkt de lijfspreuk van de Indiër. Ooit hoorde ik van een buitenlander de klacht dat Indiërs niet in de rij staan en altijd maar voordringen. Dat is waar, maar ze bedoelen het totaal niet agressief. Zeg tegen die man die voordringt dat jij aan de beurt was, en het maakt niet uit hoe groot of sterk hij is, hij zal zich uitputten in verontschuldigingen en je voor laten gaan. En als je rustig de tijd neemt bij het loket, zul je toch nooit boze blikken krijgen. Ja, wel nurkse en chagrijnige, maar dat is hun natuurlijke blik.

Achter de façade van chagrijnigheid is de individuele Indiër de vriendelijkheid zelve. Mensen met compassie en wellevendheid. Maar dan verandert er plotseling iets in de psyche, zoals in de afgelopen week. Een bijna schizofrene omschakeling, een knop die wordt omgedraaid: die zachtmoedige, beschaafde Indiërs worden groepsgewijs ineens monsterachtig. Wreed, tot elke gruwel in staat, moorddadig in de ruimste zin.

Moslims vielen een trein aan en staken wagons in brand. Kinderen zaten in die wagons, die uit de kleine raampjes naar buiten probeerden te kruipen. Ze werden door de meute doodgestenigd.

Toen gingen Hindoes de straat op om de weerzinwekkendheid te overtreffen. Niet de daders van het treinincident werden belaagd, maar iedere willekeurige moslim.

Een moslimfamilie werd uitgeroeid terwijl een televisiecamera erop gericht was: een meisje van een jaar of twaalf wilde het brandende huis uit rennen en ze werd beetgepakt, met kerosine overgoten en aangestoken.

Het is `horror', zoals Joseph Conrad dat beschreef in `Heart of Darkness' en zelfs de cameraman kon de lens niet gericht houden op het brandende kind. Hij deed iets veel beters. Hij filmde de omstanders, en wat zagen we? Die omstanders glimlachten! Zoals ze glimlachen wanneer je ze in een gesprek vraagt naar hun kinderen.

Als je wordt afgemaakt, wil je tenminste een moordenaar met een verbeten gezicht, samengeperste lippen, ogen die gloeien van haat en woede. Vermoord worden door iemand met een domme grijns, dat is pas echte `horror'.

Joseph Conrad deed een wanhopige poging de donkere kant van de mens te doorgronden en geloof me, het is niet te doorgronden. Wat ik nu ga schrijven is dan ook geen poging daartoe, maar louter een verwarde uitdrukking van het feit dat ik zoiets voor het eerst van zo dichtbij meemaak.

Conrad suggereerde dat alleen mensen zulke beestachtigheden kunnen begaan. Dieren houden op als hun maag is gevuld, maar mensen gaan door, geheel in strijd met hun instinct. Als het geen instinct is want de eigen soort uitroeien kan volgens Darwin geen instinct zijn is het cultuur.

Cultuur definieert een `eigen soort' die kleiner is dan de algemene, menselijke. Je bent Hindoe of moslim. Als je Hindoe bent, is de moslim niet de eigen soort. Het doodknuppelen of levend verbranden van de moslim is dan geoorloofd, en een en al cultuur.

Toch zit er niets in het hindoeïsme, en eigenlijk ook niet zoveel in de islam, wat dit soort afgrijselijk gedrag rechtvaardigt. Er is niets wezenlijks mis aan de individuele Hindoe of moslim of, om het maar even algemeen te maken, christen, jood, boeddhist, animist of atheïst. Misschien heeft die individuele persoon in zijn leven veel te verduren gehad duizend vernederingen, krenkingen, pijnlijkheden, die zijn opgekropt en die tot uitbarsting moeten komen in zinloze razernij. Maar waarom kan het alleen collectief? Waarom kan het alleen in de vorm van een orgie? Waarom worden die idioten alleen `dapper' als ze in een groep zijn?

Mensen zijn geen groepsdieren. Beslissend in de evolutie was niet het vermogen om rechtop te lopen of vuur te maken, maar voor zichzelf te denken. Zoals Descartes het bedoelde: ik denk, dus ik ben, met de nadruk op ik. Verlies die ik, en je bent weer gewoon dier. Nou ja, een vreemd dier, tot vernietiging van de soort geneigd.

ramdas@nrc.nl