Politieke koekenbakkers

Soms denk ik dat politici niet weten waar het in onze wereld om draait, om gezondheid, milieu, gedrag, veiligheid, kortom biologie. Preciezer, dat politici te slecht opgeleid en te onwetend zijn om te begrijpen welke essentiële biologische kennis ze ontberen door hun onnozele fixatie op geld, op koek en verdeling van koek. Koekenbakkers, in plaats van de biologen die een welvarend vol land nodig heeft voor verstandige beslissingen.

Deze tirade komt voort uit chlooramfenicol in garnalen. Dat lijkt een esoterisch onderwerp, maar het gaat om een simpele vraag, die iedereen interesseert: wat voor troep zit er nu weer in mijn eten en hoe kom ik daar achter? Sporen chlooramfenicol in garnalen, in vismeel, in kalveren die vismeel eten, in mensen die garnalen en kalveren eten. Hoe erg is dat?

Chlooramfenicol is van huis uit een natuurstof, door bacteriën gemaakt om concurrerende bacteriën te vergiftigen, puur natuur dus. Het werd ontdekt in 1947, een periode van ongebreideld medisch optimisme, toen nieuwe, krachtige antibiotica als wondermiddelen werden ontvangen en de farma-industrie nog niet achtervolgd werd door schadeclaim-advocaten. Chlooramfenicol werd aanvankelijk gebruikt voor iedere infectie tot en met verkoudheid, een virusinfectie waartegen chlooramfenicol niets doet. Het ging zelfs in hoestsiroop en werd vooral in Zuid-Europa en Zuid-Amerika energiek aan de man gebracht. Voor de producent, Parke-Davis, werd chlooramfenicol een echte kaskoe, die maximaal werd uitgemolken. Dat melken ging door, zelfs toen vast stond dat er ernstige bijwerkingen zijn bij langdurig gebruik.

Die bijwerkingen zijn niet mis. De meest dramatische is de volledige uitschakeling van het beenmerg. De patiënt kan geen bloedcellen meer maken en gaat aan infecties en bloedingen dood. Deze catastrofe kwam voor bij 1 op de 30.000 patiënten. Vandaar dat het medisch gebruik van chlooramfenicol sterk is ingeperkt: het wordt alleen nog gebruikt bij sommige levensbedreigende bacteriële infecties, zoals tyfus, waarvoor geen andere goede antibiotica beschikbaar zijn. U krijgt dan 2 gram chlooramfenicol per dag. Verder zit het nog in uitwendige middelen voor lokaal gebruik, zoals oogzalf.

En er zit chlooramfenicol in garnalen. Het eerste bericht daarover kwam uit Duitsland, waar in augustus vorig jaar chlooramfenicol werd gevonden in een partij Chinese import garnalen, zo'n 1 tot 10 nanogram per gram garnaal. Een nanogram is één miljardste gram. Wie een bacteriële infectie te lijf wil met deze garnalen zal een miljard gram garnalen moeten verorberen per dag, dat is een miljoen kilo. In uw oogzalf zit weinig chlooramfenicol, zo'n 10 mg per gram zalf, maar toch zult u 2000 kilo garnalen op uw ogen moeten smeren om een bruikbare dosis te krijgen. Kortom, in de garnalen zat bijzonder weinig chlooramfenicol en het tekent de kracht van de moderne bepalingsmethoden dat zulke kleine hoeveelheden chlooramfenicol kunnen worden aangetoond.

Daardoor ontstaat er echter wel een probleem voor de volksgezondheid: als wij zo knap zijn geworden dat we minieme hoeveelheden van ieder gif kunnen aantonen, is er niets meer zonder gif. De natuur is immers één grote gifbelt. Tot nu toe hadden we daar weinig last van. Wat niet weet, wat niet deert en ons lichaam is goed in ontgiften: zolang de concentraties niet al te hoog worden, merken we niets van onze dagelijkse gifbelasting. Het is dus zinloos om over gif in eten te spreken zonder daar bij te vertellen hoevéél gif. Veel rattenkruid (arsenicum) is ongezond, maar een klein beetje rattenkruid zit in al ons eten en daar hebben we geen last van. Nodig is het vaststellen van maximaal nog acceptabele waarden in voedsel voor elk denkbaar gif, zodat niet elke verbetering van bepalingsmethoden tot paniek leidt.

Voorlopig is er echter geen maximumwaarde voor chlooramfenicol. De Volendamse firma, die de chlooramfenicol garnalen uit China had geïmporteerd en over Europa had gedistribueerd, werd vorig jaar gedwongen om iedere besmette garnaal terug te zoeken en 27.000 kilo garnalen te vernietigen. Daarbij ging iets mis. De garnalen kwamen terecht in 1000 ton diermeel van een Duitse fabriek en vandaar in de maag van kalveren her en der in Europa. Toen dit in januari uitkwam, brak er een pandemonium uit in Duitsland. Renate Künast, Bundesverbraucherschutzministerin van Niedersachsen en afkomstig uit de Groene Partij, kreeg een rode waas voor de ogen toen zij met de besmette garnalencocktail werd geconfronteerd. Uiteraard kende zij het verschil niet tussen een nanogram en een kilogram, en zij onthief twee ambtenaren van hun functie omdat zij de besmetting niet prompt in hun kerstvakantie hadden gemeld. De oppositionele CDU, die even vergeten was dat God er voor waakt dat er geen musje van het dak valt, eiste het aftreden van mevrouw Künast.

Minister van Landbouw Bartels bleef niet achter: hij riep voor de tv dat hij alle dieren die met het besmette garnalenmeel in aanraking waren gekomen zou laten verbranden, ook al moesten ze daarvoor uit Roemenië, Polen en Rusland worden teruggehaald. Gelukkig voor die arme beesten waren ze niet meer te achterhalen. In Nederland zijn wij gezegend met een minister van VWS die geneeskunde heeft gestudeerd en die iets van toxicologie begrijpt. Kamervragen van CDA en SP werden koeltjes afgedaan: ``De risico's voor mens en dier zijn verwaarloosbaar klein.''

Waarom die panische angst voor een antibioticum dat zelfs een politicus wel eens in oogdruppels toegediend krijgt? Een mogelijke oorzaak is dat chlooramfenicol waarschijnlijk kanker kan veroorzaken bij mensen. `Kankerverwekkend' geeft altijd een schrikreactie, maar bijna altijd ten onrechte. Veel stoffen zijn kankerverwekkend ons eten zit er vol mee maar alleen in hoge dosering en bij langdurig gebruik. Als muizen hun leven lang een hoge dosis chlooramfenicol krijgen, eindigen ze met wat meer bloedcel- en leverkanker dan muizen die nooit met chlooramfenicol in aanraking zijn gekomen. Op grond van deze gegevens berekent het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) dat je een leven lang 40 kilo besmette garnalen per dag zou moeten eten om een kans van 1 op de miljoen te lopen om kanker te krijgen. Als iedereen in Europa gecontamineerde garnalen blijft eten zal dit tot minder dan 1 kankergeval extra leiden op een bevolking van 300 miljoen mensen. Alleen het meeroken leidt al tot zo'n 200 extra doden in Nederland, om over het zelf roken maar te zwijgen. De opwinding over chlooramfenicol in garnalen slaat dus echt nergens op.

In afwachting van een zinnig beleid heeft de Europese Unie maar besloten om de import van eetwaren uit China te blokkeren. De waarde daarvan was bijna 300 miljoen dollar in het jaar 2000. De importeurs gaan failliet en de Chinezen zijn not amused. Zij weten dat homeopathische doses chlooramfenicol niet schadelijk zijn. Ze weten ook dat de Europeanen zich suf roken (en meeroken!) en dus niet echt bang zijn voor een beetje kanker. Ze gaan dus klagen bij de Wereld Handels Organisatie.

In mei komt er een mogelijkheid om iets te doen aan het biologische onbenul in de politiek: Kies mensen met een serieuze opleiding, mensen die iets weten van de klemmende problemen waar het in onze maatschappij om draait, geen koekenbakkers of koekverdelers. Echte biologen en natuurkundigen zijn weliswaar schaars onder politici en ze staan vaak op onverkiesbare plaatsen, maar u kunt ze altijd met voorkeurstemmen in de Tweede Kamer helpen. Kies dus exact.