De oogst van `The Grapes...'

Het oeuvre van John Steinbeck, die deze week honderd zou zijn geworden, is meer dan de leeslijst-evergreen Of Mice and Men, onderstreept Pieter Steinz.

`Get your kicks on Route 66' zong Nat King Cole ontspannen in 1946. Zeven jaar eerder was de autoweg `van Chicago naar L.A.' door de Californische schrijver John Steinbeck (1902-68) minder florissant beschreven. In The Grapes of Wrath, een geëngageerde roman over de laagtijdagen van de Depressie, is de `Mother Road' allereerst een vluchtweg. Toen de zuidelijke Midwest in de jaren dertig door droogte en erosie veranderde in een `kom stof' trokken tienduizenden boerengezinnen over Route 66 naar Californië, om daar als fruitplukkers werk te vinden.

Zo ook de de familie Joad in The Grapes of Wrath (`De druiven der gramschap'). Hun exodus uit Oklahama naar het Land of Plenty (met vers sinaasappelsap in het verschiet) eindigt in de barre werkelijkheid van de immigrantenkampen; opa en oma zijn dan al gestorven, zoon Tom raakt verwikkeld in de bloedige strijd om arbeidersrechten en dochter Rose of Sharon bevalt temidden van het vuil en de honger van een dood kindje. Als het controversiële laatste beeld van de roman Rose of Sharon die een van honger stervende man de borst geeft niet van enige hoop getuigde, zou The Grapes of Wrath hoog eindigen op de uitdijende lijst van Meest Pessimistische Amerikaanse Romans.

Steinbecks literaire j'accuse, een hartverscheurende Exodus-variatie die afwisselend wordt verteld in de volkstaal en in tussenhoofdstukken met een bijbels tintje, bezorgde hem in 1940 de Pulitzerprijs, en in 1962 naar men aanneemt de Nobelprijs (`voor zijn realistische en fantasierijke vertelkunst, waarin hij sympathieke humor combineert met een scherp inzicht in de sociale verhoudingen'). Een nog belangrijker vrucht van Steinbecks gramschap – en van de succesrijke verfilming door John Ford (1940) – was dat de Amerikaanse overheid gedwongen werd tot maatregelen tegen de ten hemel schreiende toestanden in de Dust Bowl en de westelijke `Hoovervilles'. The Grapes of Wrath wordt daarom wel gezien als de invloedrijkste roman sinds Uncle Tom's Cabin van Harriet Beecher Stowe.

Het heeft Steinbeck niet echt mogen baten. De opvolgers van The Grapes of Wrath, waaronder The Winter of Our Discontent en het eveneens prachtig verfilmde East of Eden, werden gekritiseerd om hun (vermeende) gedateerde engagement en valse sentimentaliteit; vergeten werd hoe schitterend Steinbeck het lot van de kleine krabbelaars in Californië had beschreven in Cannery Row (1945) en vooral Tortilla Flat (een moderne bewerking van het verhaal van Koning Arthur en de ridders van de Ronde Tafel). Toen Steinbeck veertig jaar geleden als vijfde Amerikaan de Nobelprijs kreeg, vroeg The New York Times zich af of de Zweedse Academie geen betere keuze had kunnen maken; in de jaren daarna veranderde Steinbeck van een van de populairste Great American Novelists in een te weinig gewaardeerd en verbitterd auteur van wie uiteindelijk nog alleen het ideale leeslijstboekje Of Mice and Men gelezen werd. Zijn honderdste geboortedag, afgelopen woensdag, kreeg dan ook beduidend minder aandacht dan de zeventigste van Johnny Cash, een zanger die overigens ook zijn sporen verdiende met gruis, gramschap en grimlachjes.

Pieter Steinz: ps@nrc.nl