`Het moet te ver gaan'

In de succesvolle theatershows van het duo Waardenberg & De Jong werd het publiek soms met vla bekogeld. In hun nieuwe televisieprogramma is de vla vervangen door poep.

Martin van Waardenberg (Rotterdam, 1956) vond na een opleiding aan de Akademie voor Expressie door Woord en Gebaar in Utrecht midden jaren tachtig werk in het theater. Wilfried de Jong (Rotterdam, 1957) ging na de Sociale Academie in het jeugdwerk aan de slag en schreef wel eens iets voor een krantje. Hun kennismaking is een mooi verhaal. ,,Als je bedoelt dat we elkaar ooit in een kinderkamp in Drenthe ontmoet hebben, dat klopt'', zegt De Jong. ,,We kenden elkaar niet en werden door de organisatie aan elkaar gekoppeld om het gajes 's avonds te vermaken. Er ontstonden spontane scènes en we hadden ontzettend veel lol. Daarna zijn we het theater in gegaan.''

Ze waren sinds 1985 samen, brachten met succes zes shows en traden tot 1998 op in zalen en theaters. Als duo zijn ze nu terug op televisie. Wat is het geworden? ,,Afwisselend'', zegt De Jong. ,,In één van de afleveringen spelen we bijvoorbeeld twee hooligans die zich op een kaal terrein ontzettend vervelen. Ze staan stijf van de adrenaline klaar om ergens tegenaan te knallen, maar er is niks. Ze kunnen niets en niemand schade doen. Dat hebben we geïmproviseerd rond de camera. Andere scènes zijn minuscuul uitgeschreven en geschaafd tot ze helemaal goed waren.''

Ze waren van plan een dramaserie te maken over twee broers, maar dat werd te duur, vond de VPRO. ,,En ze wilden liever dat fragmentarische'', zegt Van Waardenberg. ,,Want daar ligt onze kracht. Althans die van ons samen als `komisch duo'.'' De Jong: ,,Bij komisch denk je snel aan lang leve de lol, maar als je deze serie ziet...'' ,,Heel zwart, heel bitter en een hoop ellende bij elkaar'', vat Van Waardenberg samen. Hij beschrijft een scène bij de psychiater. ,,Wilfried komt met een treurig verhaal over incest en die psychiater zit maar met zijn recordertje te pielen. Ik kan me daarover uit mijn naad lachen. Maar het is ook heeel treurig. Heeel zielig.'' De Jong vertelt over een zwartwit filmpje dat hij ooit zag over professor Bastiaans, de psychiater die een omstreden therapie toepaste op oorlogsslachtoffers. Bastiaans gaf ze lsd en riep herinneringen op die wel eens verzonnen bleken. ,,Die man had zo'n vormelijke hoornen bril en een opname-apparaat en hij ontving van die gebroken mannen met enorme oorlogstrauma's. In mijn herinnering schreeuwden die dan `ik zie het nazi-beest weer!' En hij zat zo pufpfufpuf aan zijn pijp te lurken en ja te knikken. Dat gevoel. Zulke dingen komen soms in een flits in je hoofd op.'' ,,Het wordt grappig als het te ver gaat'', zegt Van Waardenberg. ,,Als je denkt dit kan niet meer. Onze humor gaat heel erg van links naar rechts. Soms tegen het André Van Duin-achtige aan en soms, zoals hier, moet je heel erg zoeken naar de grap.''

De Jong en Van Waardenberg spelen vaak stelletjes die het niet goed met elkaar kunnen vinden, zoals de man en vrouw die een matras gaan kopen. Deze Jan en Lien komen een keer of vijf terug in de serie. Het doet denken aan de jaren zeventig comedy Man over de vloer met het gestrande echtpaar George en Mildred Roper. Van Waardenberg beaamt dat het daar inderdaad op lijkt. De Jong noemt The Royle Family, een BBC-komedie over een stel morsige bankzitters.

Oerthema's

Dat dergelijke portretten al vaak zijn gedaan, vinden ze geen bezwaar. ,,Het zijn oerthema's'', zegt De Jong. ,,Je toont het meest gewone. Ook in het theater gebruikten we aanraakbare, herkenbare figuren. Op drift geraakte jongens.''

Samen met regisseur Willem van de Sande Bakhuyzen (Oud Geld, Pleidooi, Bij ons in de Jordaan, Familie, De Enclave) hebben De Jong en Van Waardenberg een voor Nederlandse begrippen zeer visuele komedie gemaakt. Veel grappen krijg je in beeld zonder dat iemand het nog eens navertelt of uitlegt. Net als in hun theaterprogramma's is er prachtige slapstick zoals een `moderne dans' voor een rode harmonicawand. Of de trage act van een man die de vloer dweilt op de eerste hulp van een ziekenhuis. Sommige scènes zijn op locatie opgenomen, andere in de studio gespeeld. Van de Sande Bakhuyzen hanteert diverse camerastijlen. Soms is het sierlijk gefilmd en andere onderwerpen zijn dynamisch op video gedraaid.

Aan het slot van hun theatercarrière hadden Van Waardenberg en De Jong vooral plezier in het verzinnen, repeteren en met elkaar spelen. Ze waren de eerste jaren geïmponeerd door wat het publiek van ze vond, zegt De Jong. ,,Jezus, die mensen kopen voor twaalfvijftig – met CJP een tientje – een kaartje, blijven anderhalf uur zitten en ze lachen en applaudisseren ook nog. Dat is overrompelend. Dan denk je god hier gaat het om!'' Van Waardenberg: ,,Als ze allemaal `kut' roepen, denk je wacheffe, misschien doe ik het niet helemaal goed. Later vroegen we ons af waarom we zo nodig weer een scène moesten doen met twee behangers die een druipende baan over de zaal laten scheren. Waarom niet een gevoelige afscheidsscène met twee bonkige mannen die het moeilijk met elkaar hebben. Misschien vond het publiek dat dan niet zo leuk, daar kregen we schijt aan: dan vind je het toch niet leuk.'' En dat geldt ook voor dit programma. ,,Als je het niet leuk vindt zet je de tv maar uit.''

Voor het bedenken van deze serie kwamen ze zo'n anderhalf jaar regelmatig op maandag bij elkaar. Hun grillige invallen bleken gebaat bij een magazine-vorm. Kort en lang, wild en ingetogen, naturel en minder naturel, alles paste daar in. Van Waardenberg: ,,Bij het theater konden wij tot aan de laatste dag – zelfs al hadden we het al 200 keer gespeeld – een scène veranderen als het daar nog net een slagje beter van werd. Dat is de pest met tv, als je het opgenomen hebt zit je muurvast.'' De Jong: ,,Maar in de montage kun je juist doorgaan tot iets het beste uitkomt.'' ,,Je mist altijd wel een close-up, je mist altijd wel een momentje'', werpt Van Waardenberg tegen. ,,Televisie is het festival van de gemiste kansen'', geeft De Jong toe. Van Waardenberg: ,,Kunstenaars hebben altijd spijt.''

Dat niet alles in spijt hoeft te eindigen bewijst het duo zelf. Ze zijn opgehouden maar eigenlijk gewoon doorgegaan. Ze hadden nog jaren zalen kunnen vullen met hun voorstellingen, maar ze vonden het genoeg geweest. Verslaafd aan het applaus waren ze niet. De Jong: ,,We zijn altijd waaks gebleven. We gebruikten het publiek om onze theatershows beter te maken. Niet om het te behagen, want ze zaten wel onder de troep.'' Ze stonden er om bekend dat de zaal nogal eens met vla of andere rommel werd bekogeld. Dat `Waardenberg & De Jong' na een tijdje juist mensen trok die dat opzochten, vonden ze vervelend. Van Waardenberg: ,,Toen wij bekend werden als die vieze jongens, zijn we er gelijk mee opgehouden.''

Het samenwerken bevalt nog altijd. Van Waardenberg: ,,Met Wil verzin ik verschrikkelijk rare dingen. We hebben een vreemde magie.'' Hun relatie bleef ook goed omdat ze ernaast allerlei andere dingen zijn blijven doen. ,,Ik zat nooit thuis te wachten tot Martin belde en andersom ook niet'', zegt De Jong. ,,Ik heb eens een documentaire gezien over Abbott en Costello, Laurel en Hardy en andere duo's. Die in een hel belanden omdat ze aan elkaar vast zitten. Die op het toneel elkaar in tussenzinnen verwensen.''

Dat zal De Jong en Van Waardenberg niet overkomen en als het van de VPRO mag, willen ze samen wel meer voor televisie maken. Maar voorlopig even niet, zegt De Jong. Hij wil eerst deze serie zien en van een afstandje beoordelen. ,,Voor Sportpaleis zaten we vaak donderdagnacht tot 4 uur nog te monteren. Als het klaar was keek ik nog eens die 25 minuten van de uitzending door. De dag daarop was het op tv. Shit, toch te snel, toch te langzaam, toch te kort, toch te lang en dat zal nu ook zo zijn. Je voelt pas echt wat het waard is als het op de buis is.''

Sterke kanten

Wordt de volgende reeks anders? ,,Geen idee'', zegt Van Waardenberg. ,,Het ontwikkelt, waarheen maakt niet zo veel uit.'' Ik wil ook wel horen wat de VPRO en anderen ervan vonden, zegt De Jong. ,,En dan kijken wat de sterke kanten waren. Dit zijn soms nog grove schetsen van wat we kunnen.'' Terug naar het theater is geen optie. Van Waardenberg: ,,Ik zal niet zeggen dat ik nooit meer op het toneel wil staan, maar Waardenberg & De Jong hebben we als theaterduo afgesloten.''

O ja, waarom laten jullie je in deze tv-serie elke week op je kop schijten?

In iedere aflevering zit een intrigerende toneelscène waarin een van beide mannen op het hoofd wordt gepoept. De Jong: ,,Sommige dingen zijn heel autobiografisch.'' ,,Van Wilfried dan'', zegt Van Waardenberg haastig.

In een ruimte staat een kaal kamertje met daarin een moderne barkruk. Er valt licht door een opening in het plafond. Langs het kamertje leidt een trap omhoog naar het dak waar een zitblok staat. De scène begint als Van Waardenberg en De Jong een derde persoon ontvangen. Eén van beiden neemt zwijgend diens jas aan en geleidt hem naar de trap. De ander gaat geconcentreerd op de kruk zitten en wacht. Behalve een plechtig gesproken `goedenavond' is de scène woordenloos. De gast beklimt de trap en gaat ruggelings voor het blok staan. De camera, die tot nu toe het kamertje van vloer tot blok liet zien, zoomt iets in zodat de gast buiten beeld raakt. Je hoort een afzakkende broek en daarna andere toiletgeluiden.

Waar gaat dit over? De Jong: ,,Nette mannen die 's avonds andere nette mannen en vrouwen ontvangen die op hun hoofd mogen schijten.''

Ze doen het in de eerste aflevering een keer bij elkaar en daarna komen Bekende Nederlanders op bezoek: Huub Stapel, Joke Bruijs, Ruud van Big Brother en Michaël Zeeman. Hoe nodig je die uit: wil je langskomen om op mijn hoofd te poepen? De Jong: ,,Inderdaad, ongeveer letterlijk zo.'' En dan zeggen ze `prachtig, altijd al gewild'? Van Waardenberg: ,,Sommigen zeiden prima, lachen, hoe laat is het en wat moet ik eten?''

Of het echt is, valt niet vast te stellen. Daarvoor zijn de beelden te discreet. De poep die op het hoofd valt en daar langzaam afglijdt ziet er overtuigend uit. De scène is snel voorbij. Na de keutels valt wat wc-papier op het hoofd en even later is er met opnieuw een plechtig `goedenavond' afscheid genomen.

Waarom dit leuk is? ,,Omdat je het heel netjes filmt'', zegt Van Waardenberg. ,,Als een serieuze aangelegenheid. We brengen keurigheid en smerigheid dicht bij elkaar en dat maakt het heel absurd.''

Waardenberg & De Jong, 8 afleveringen van 25 minuten, regie Willem van de Sande Bakhuyzen, vanaf zo 3 maart, VPRO, Nederland 3, 20.25u.