Dr Caligari en Mr Hyde

Bij het 25-jarige jubileum van het Amerikaanse striptijdschrift The Comics Journal verzuchtte hoofdredacteur Gary Groth onlangs nog dat maar liefst 98 procent van alle stripboeken die verschijnen niet de moeite waard is (tegenover volgens hem ongeveer 90 procent van alle kunst). Een sombere conclusie, maar gelukkig vormt die twee procent die overblijft nog jaarlijks een aardig stapeltje. Een van de auteurs die daar steevast bijhoren is de Italiaan Lorenzo Mattotti. Hoewel hij regelmatig te kennen geeft zich liever helemaal aan zijn schilderwerkzaamheden te wijden, is er nu opeens deze prachtige bewerking van Robert Louis Stevensons klassieke novelle Dr Jekyll & Mr Hyde.

Het omslag verraadt al dat Mattotti zijn kleurpotlodendoos weer uit de kast heeft gehaald, na experimenten met krasserig zwart-wit (De man aan het raam en Stigmata). Mattotti werd in 1986 in een klap beroemd met zijn debuut Vuren; een verbijsterend (maar helaas al jaren uitverkocht) stripboek waarin de tekenaar kubisme vermengde met oogstrelend, fel kleurgebruik. Alsof hij een `gulden snede' voor de strip had ontdekt, want werkelijk iedereen viel over elkaar heen om deze nieuwe stripkunstenaar te bejubelen. Ook de volgende boeken Fluister en Caboto en veel illustratiewerk kenden dezelfde sensuele, maar tegelijkertijd betekenisvolle lijn- en kleurvoering.

En toen had Mattotti er genoeg van. Niet langer wilde hij bekend staan als `de vetkrijtvirtuoos' uit Italië; in de jaren negentig legde hij zich toe op zwart-wit. Teleurgesteld omdat deze ontoegankelijke experimenten minder enthousiast werden onthaald, stortte hij zich vervolgens op het schilderen. Maar met Dokter Jekyll & Mister Hyde is opeens weer duidelijk waaraan Mattotti zijn faam dankt.

Misschien ten overvloede nog even kort het oorspronkelijke verhaal uit 1886: dr. Jekyll is een keurige heer die een middel ontdekt waarmee hij zich kan transformeren tot een genotzuchtig monster. Die afsplitsing van zijn in het dagelijkse leven onderdrukte persoonlijkheid noemt hij Edward Hyde. 's Nachts zwerft hij in die energieke en amorele gedaante door de stad terwijl hij geniet van alles wat hij als respectabele dokter altijd afwees. Zelfs voor een moord deinst Hyde niet terug; sterker nog, hij geniet ervan. Jekyll weet, als hij weer met veel moeite tot zijn eigen persoon is getransformeerd, dat hij nu een grens heeft overschreden. Hij is echter te vaak Hyde geworden, waardoor hij nu ook spontaan verandert als hij geen medicijn slikt. Dat medicijn raakt langzaam op en kan niet meer worden bijgemaakt, want een van de ingrediënten (een soort zout dat niet helemaal zuiver was) is niet meer te vinden. Een van de weinige andere personages uit het boek is notaris Utterson, die als een soort speurneus ontdekt wat er met zijn vriend Jekyll is gebeurd.

Scenarist Jerry Kramsky heeft zich veel vrijheden veroorloofd bij deze bewerking. Zo is de setting de Weimarrepubliek, waar decadentie welig tierde en veel nieuwe kunststromingen zoals expressionisme en kubisme het licht zagen. Die wijziging van tijd en plaats wordt maximaal uitgebuit. Hyde gaat zich immers te buiten in het nachtleven en waar kan hij dat beter doen dan in het legendarische vooroorlogse Duitsland? Tegelijkertijd krijgt Mattotti de kans die roesbeleving van Hyde vorm te geven in een expressionistische stijl, die refereert aan de grotestadsbeelden van de door hem bewonderde Georg Grosz. De overige nachtelijke scènes spelen zich af in een decor vol scheve gebouwen met rare schaduwen, vergelijkbaar met dat van de zwijgende film Das Kabinett des Dokter Caligari.

Maar Kramsky heeft niet alleen tijd en plaats gewijzigd, ook de structuur van het verhaal. We volgen niet zozeer de belevenissen van notaris Utterson, zoals in het origineel, maar lezen in tekstballonnen wat er omgaat in Jekyll of Hyde, terwijl diens daden van spectaculaire illustraties zijn voorzien. De eerste pagina toont al hoe Hydes schaduw door de stad zwerft. Pas daarna wordt uitgelegd hoe het allemaal zo is gekomen in tegenstelling tot het origineel dat begint bij een ontdekking van Utterson. Ook zijn er een paar scènes aan toegevoegd zoals een ontmoeting van Jekyll met Frau Elda, een vrijgevochten vrouw die diepe wateren vermoedt achter zijn stijve voorkomen. Een rendez-vous mondt uit in een moordpartij van Hyde, waarna deze moet vluchten.

Ook al zijn er nog meer verschillen, het boek ademt de beklemmende sfeer van het origineel zonder dat het een invuloefening is zoals bij zoveel films over hetzelfde onderwerp. Dat is zowel de verdienste van Kramsky's scenario als van Mattotti's tekenwerk, dat zowel `mooi' als functioneel is. Hoewel elk plaatje een klein, op zichzelf staand schilderij is, is juist de opeenvolging van al die schilderijen wat dit boek zo krachtig maakt. Precies zoals het in elk stripboek zou moeten zijn.

Lorenzo Mattotti en Jerry Kramsky: Dokter Jekyll & Mister Hyde. Oog & Blik, 64 blz. €14,95